Tên người vợ trên giấy chứng nhận đất không chỉ là thủ tục

Một phụ nữ làm việc trên cánh đồng tại Việt Nam, ảnh tư liệu năm 2010. Quyền sử dụng đất là một trong những nguồn lực kinh tế quan trọng đối với phụ nữ nông thôn. Ảnh: khangachang/Wikimedia Commons, CC BY 3.0.

Một thửa đất là tài sản chung của vợ chồng nhưng giấy chứng nhận chỉ mang tên chồng không có nghĩa người vợ mặc nhiên mất quyền đối với tài sản đó. Pháp luật Việt Nam đã có những cơ chế bảo vệ tài sản chung của vợ chồng.

Nhưng từ góc nhìn bình đẳng giới, câu chuyện không nên dừng ở việc “có quyền theo luật”. Tên của cả vợ và chồng trên giấy chứng nhận còn giúp quyền tài sản trở nên dễ nhìn thấy hơn trong các giao dịch, tiếp cận tín dụng, quản lý tài sản và khi cần chứng minh quyền lợi của mỗi người.

Khoản 4 Điều 135 Luật Đất đai 2024 quy định, nếu quyền sử dụng đất hoặc tài sản gắn liền với đất là tài sản chung của vợ chồng thì giấy chứng nhận phải ghi cả họ tên vợ và họ tên chồng, trừ trường hợp hai người thỏa thuận ghi tên một người làm đại diện. Giấy chứng nhận cũ chỉ mang tên một người có thể được cấp đổi để ghi cả hai nếu có yêu cầu. Luật hiện có hiệu lực từ ngày 1/1/2025.

Quy định tưởng như chỉ liên quan đến cách ghi một tờ giấy nhưng phía sau nó là một vấn đề lớn hơn: ai được nhìn nhận là người cùng có quyền đối với một trong những tài sản quan trọng nhất của gia đình.

Có tên trên giấy và có quyền là hai chuyện cần phân biệt

Điều đầu tiên cần tránh là biến tên trên giấy chứng nhận thành cách duy nhất xác định quyền tài sản. Luật Hôn nhân và Gia đình quy định tài sản chung phải ghi tên cả vợ và chồng khi đăng ký quyền sở hữu, quyền sử dụng, trừ trường hợp có thỏa thuận khác. Tuy nhiên, nếu giấy chứng nhận chỉ mang tên một bên, tranh chấp về việc đó là tài sản chung hay riêng vẫn được giải quyết theo các quy định về tài sản của vợ chồng; chỉ có một tên trên giấy không tự động biến tài sản chung thành tài sản riêng của người đứng tên.

Điều này cũng áp dụng theo cả hai chiều. Nếu tài sản chung chỉ đứng tên người vợ, quyền của người chồng cũng không thể bị phủ nhận chỉ vì tên anh không xuất hiện trên giấy.

Bình đẳng giới vì thế không phải mặc định người đàn ông luôn là người đứng tên hoặc người phụ nữ luôn là người bị bỏ ra ngoài. Cần nhìn vào dữ liệu để xác định khoảng cách thực tế nằm ở đâu. Dữ liệu Việt Nam cho thấy khoảng cách ấy vẫn đáng quan tâm.

Trong báo cáo Việt Nam gửi Ủy ban CEDAW của Liên Hợp Quốc, tiếp nhận tháng 10/2025, Chính phủ cho biết có 15,68 triệu giấy chứng nhận quyền sử dụng đất mang tên phụ nữ. Báo cáo đồng thời nêu các giấy có tên phụ nữ chiếm khoảng 64% tổng số giấy được cấp cho hộ gia đình, vợ chồng và cá nhân. Con số 64% không có nghĩa 36% còn lại đều là tài sản chung của vợ chồng chỉ ghi tên đàn ông.

Trong phần còn lại có thể tồn tại đất là tài sản riêng, giấy được cấp cho người chưa kết hôn, người góa, người ly hôn hoặc các cấu trúc sở hữu khác. Vì vậy không thể lấy 100% trừ 64% rồi kết luận 36% phụ nữ bị loại khỏi quyền đất đai.

Đây là điểm rất quan trọng khi sử dụng số liệu giới: dữ liệu cho thấy mức độ xuất hiện của phụ nữ trên giấy chứng nhận, nhưng chưa đủ để tự mình chứng minh mức độ vi phạm nguyên tắc ghi tên cả hai đối với tài sản chung.

Sản xuất nông nghiệp tại Việt Nam. Việc có tên trên giấy chứng nhận không tự nó phản ánh đầy đủ ai đang trực tiếp quản lý và quyết định đối với đất. Ảnh: Dennis G. Jarvis/Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0.

Một cái tên có thể thay đổi vị thế trong quyết định gia đình

Nếu quyền tài sản đã được pháp luật bảo vệ, tại sao việc ghi tên vẫn đáng quan tâm?

Một nghiên cứu của Nguyễn My và Lê Kiên về quyền sở hữu đất của phụ nữ tại Việt Nam, đăng trên Review of Development Economics năm 2023, tìm thấy mối liên hệ tích cực giữa việc phụ nữ có quyền sở hữu đất và quyền tham gia quyết định trong hộ gia đình. Mối liên hệ mạnh nhất được ghi nhận ở các quyết định liên quan đến con cái; phụ nữ có đất cũng có khả năng tiếp cận tín dụng chính thức và đầu tư vào vốn con người thuận lợi hơn.

Không nên từ kết quả này suy ra cứ thêm tên người vợ vào giấy chứng nhận thì quyền lực trong gia đình lập tức thay đổi. Quan hệ vợ chồng, thu nhập, học vấn, văn hóa gia đình và nhiều yếu tố khác cùng ảnh hưởng đến ai có tiếng nói trong các quyết định lớn.

Nhưng nghiên cứu cho thấy quyền đối với tài sản hữu hình không tách rời khả năng thương lượng của một người trong gia đình.

Một nghiên cứu khác sử dụng dữ liệu Việt Nam về cho thuê đất còn cho thấy các hộ do phụ nữ đứng đầu có xác suất nhận được đền bù khi cho người thân thuê đất thấp hơn; việc có giấy chứng nhận đối với mảnh đất cho thuê làm giảm khoảng cách này. Tác động chủ yếu được ghi nhận ở miền Bắc và phạm vi nghiên cứu không cho phép suy rộng thành mọi giao dịch đất đai của phụ nữ Việt Nam.

Điểm chung của hai công trình không phải là một kết luận rằng giấy tờ giải quyết được mọi bất bình đẳng.

Chúng cho thấy việc quyền tài sản được xác lập rõ ràng có thể tạo ra giá trị thực tế khi một người cần thương lượng, giao dịch hoặc tiếp cận nguồn lực kinh tế.

Phụ Nữ Mới từng đặt vấn đề về quyền sở hữu tài sản và đất đai của phụ nữ trong câu chuyện rộng hơn về nâng cao quyền năng kinh tế. Việc ghi tên trên giấy chứng nhận là một mắt xích cụ thể để nhìn thấy quyền ấy trong đời sống.

15,68 triệu giấy có tên phụ nữ vẫn chưa trả lời đủ câu hỏi

Dữ liệu quốc gia hiện cho biết có bao nhiêu giấy chứng nhận mang tên phụ nữ. Nhưng để đánh giá bình đẳng giới thực chất, cần biết nhiều hơn. Bao nhiêu giấy chứng nhận liên quan đến tài sản chung của các cặp vợ chồng hiện ghi tên cả hai?

Bao nhiêu giấy cũ chỉ mang tên người chồng? Bao nhiêu chỉ mang tên người vợ? Bao nhiêu trường hợp một người đứng tên do hai vợ chồng chủ động thỏa thuận và bao nhiêu trường hợp người còn lại thậm chí không biết mình có thể cùng đứng tên?

Các câu hỏi này khác nhau hoàn toàn về bản chất. Nếu hai vợ chồng hiểu rõ quyền của mình và tự nguyện thống nhất một người đại diện, đó là quyền lựa chọn được pháp luật cho phép.

Nếu một người không có tên chỉ vì hồ sơ cũ mặc định người đứng đầu hộ là nam, vì thiếu thông tin hoặc vì người còn lại tự thực hiện thủ tục mà họ không được biết, đó lại là một vấn đề khác.

Một nghiên cứu pháp lý công bố năm 2026 về quyền đất đai của phụ nữ tại Việt Nam nhận định Luật Đất đai 2024 đã củng cố nguyên tắc bình đẳng, nhưng khoảng cách giữa quyền trên văn bản và thực thi vẫn cần được theo dõi. Công trình đặc biệt lưu ý sự thiếu hụt dữ liệu giới cập nhật đủ chi tiết về giấy chứng nhận.

Có một chi tiết nguồn cần được đọc thận trọng. Công trình này dẫn 24,69 triệu giấy chứng nhận, trong đó 15,68 triệu có tên phụ nữ, nhưng ghi tỷ lệ khoảng 68%. Phép tính từ hai con số trên chỉ vào khoảng 63,5%, gần với mức 64% mà báo cáo chính thức của Việt Nam gửi CEDAW nêu. Vì vậy bài viết này sử dụng tỷ lệ 64% từ báo cáo chính thức, không sử dụng con số 68% của bài nghiên cứu.

Đây không phải khác biệt nhỏ về kỹ thuật. Một tỷ lệ sai có thể dẫn tới suy luận sai về hàng triệu giấy chứng nhận. Với dữ liệu bình đẳng giới, kiểm tra mẫu số và phạm vi thống kê quan trọng không kém bản thân con số.

Nông dân và gia đình tại khu vực nông thôn miền Trung Việt Nam. Quyền đối với đất cần được nhìn cùng khả năng tham gia quyết định và tiếp cận nguồn lực sản xuất. Ảnh: USAID Vietnam/Wikimedia Commons, Public Domain.

Quyền trên giấy phải đi cùng khả năng sử dụng quyền

Ở khu vực nông nghiệp, ý nghĩa của đất còn rõ hơn bởi quyền sử dụng đất có thể gắn trực tiếp với sinh kế, khả năng vay vốn và quyết định đầu tư.

Phụ Nữ Mới gần đây phản ánh phụ nữ vẫn gặp những rào cản trong tiếp cận đất đai, tài chính, công nghệ và vị trí lãnh đạo trong nông nghiệp, dù họ tham gia sâu vào nhiều khâu sản xuất.

Câu chuyện tên trên giấy chứng nhận vì thế không nên tách khỏi khả năng tiếp cận nguồn lực của phụ nữ trong nông nghiệp.

Một phụ nữ cùng có quyền sử dụng đất nhưng không tham gia quyết định trồng gì, vay vốn bao nhiêu, cho thuê đất hay chuyển đổi mục đích sử dụng vẫn chưa có quyền kiểm soát tài sản tương xứng với quyền pháp lý.

Ngược lại, việc có tên trên giấy chứng nhận cũng không nên được diễn giải theo hướng vợ hoặc chồng có thể tự mình quyết định đối với tài sản chung. Luật Hôn nhân và Gia đình xác định việc chiếm hữu, sử dụng và định đoạt tài sản chung do vợ chồng thỏa thuận.

Đó mới là điểm cốt lõi của góc nhìn giới: cùng sở hữu không chỉ là hai cái tên cùng nằm trên một văn bản, mà là hai người có khả năng tham gia vào những quyết định quan trọng liên quan đến tài sản.

Với cơ quan quản lý, dữ liệu tương lai có thể tách rõ giấy chứng nhận của cá nhân, tài sản riêng và tài sản chung của vợ chồng; trong nhóm tài sản chung, cần biết tỷ lệ ghi hai tên, một tên theo thỏa thuận và giấy cũ đang chờ hoặc chưa có yêu cầu cấp đổi.

Nếu số liệu chỉ cho biết “bao nhiêu giấy có tên phụ nữ”, tiến bộ sẽ khó được đánh giá chính xác. Với hoạt động truyền thông pháp luật, cần làm rõ ba thông tin đơn giản.

Tài sản chung của vợ chồng về nguyên tắc ghi tên cả hai, trừ khi có thỏa thuận khác. Giấy cũ chỉ ghi một người có thể được cấp đổi khi có yêu cầu. Và việc một người không có tên trên giấy không đồng nghĩa tài sản chung tự động trở thành tài sản riêng của người được ghi tên.

Đặc biệt ở nông thôn, truyền thông cần đi cùng các hoạt động hỗ trợ phụ nữ tiếp cận thông tin, tín dụng và kỹ năng sản xuất. Những chương trình mở thêm cơ hội học tập cho phụ nữ nông thôn sẽ có giá trị lớn hơn khi người học đồng thời hiểu những quyền kinh tế gắn với tài sản mình đang cùng gia đình sử dụng.

Với mỗi gia đình, vấn đề cũng không nhất thiết phải được đặt thành cuộc đấu giữa quyền của vợ và quyền của chồng.

Việc ghi cả hai tên trên tài sản chung phản ánh đúng bản chất sở hữu chung. Nó giúp người chồng được nhìn nhận đầy đủ nếu tài sản chỉ đang đứng tên vợ, và giúp người vợ được nhìn nhận đầy đủ nếu giấy tờ cũ chỉ đứng tên chồng.

Bình đẳng giới không nằm ở việc chuyển quyền từ một người sang người kia. Nó nằm ở việc quyền của cả hai người cùng tạo dựng và sở hữu tài sản được nhìn thấy, có thể chứng minh và có thể thực hiện trong những quyết định quan trọng.

Vì thế, tên người vợ trên giấy chứng nhận đất không phải một chi tiết để “đủ hình thức”. Nhưng cũng không nên được thần thánh hóa như bằng chứng rằng bình đẳng đã hoàn thành. Thước đo cuối cùng vẫn phải là phụ nữ và nam giới có thực sự cùng được biết, cùng tham gia và cùng quyết định đối với tài sản chung hay không.

Lạc Phong