Những dấu hiệu khảo cổ mới cho thấy một người phụ nữ thuộc hoàng gia Ai Cập có thể đã từng cai trị đất nước trên cương vị một vị vua từ cách đây 5.000 năm trước, trở thành nữ vương đầu tiên được lịch sử ghi lại.
Ảnh minh họa: Kurohito/Wikimedia Commons/CC BY-SA 3.0
Trong nghiên cứu được công bố trên Prague Egyptological Studies, tạp chí chuyên ngành của Viện Ai Cập học Czech thuộc Đại học Charles, nhà Ai Cập học Sue Kelly thuộc Đại học Charles ở Praha và nhà khảo cổ học kỹ thuật số Crystal Miller đã tập trung xem xét lại những dấu hiệu hoàng gia gắn liền với Meretneith và vị trí của bà trong Vương triều thứ Nhất dựa trên những bằng chứng mới được phát hiện.
Cái tên “Meretneith”, có nghĩa là "người được Neith yêu mến", từ lâu đã được giới Ai Cập học chú ý. Tên của bà biết đến qua các khu mộ hoàng gia tại thành phố thiêng Abydos, trên các dòng chữ và con dấu liên quan đến triều đình
Trước tới nay, giới nghiên cứu vẫn tranh luận liệu bà chỉ giữ vai trò nhiếp chính, đồng nhiếp chính hay thực sự đã từng trị vì Ai Cập với tư cách một nhà vua độc lập.
Dấu hiệu hoàng gia trên nút đất sét
Bằng chứng mới xuất phát từ 13 nút đất sét được phát hiện tại Saqqara vào những năm 1940. Đây là những chiếc nút dùng để niêm phong các hũ gốm và vật chứa. Trên một trong những hiện vật này có các serekh - biểu tượng hoàng gia kết hợp hình ảnh cung điện, vị thần bảo hộ và tên của nhà cai trị.
Nhà Ai Cập học Walter B. Emery từng cho rằng hai trong số các serekh trên nút đất sét mang tên Meretneith. Tuy nhiên, chất lượng hình ảnh được công bố khi đó quá kém để xác định chính xác các ký hiệu. Cách giải thích của ông Emery khi đó vì thế không được nhiều học giả chấp nhận. Bản thân các hiện vật và tấm kính gốc dùng để chụp ảnh hiện không còn được xác định, trong khi một bức ảnh lưu trữ vẫn được bảo tồn trong hồ sơ của ông Emery.
Gần đây, nhà Ai Cập học Sue Kelly và nhà khảo cổ học kỹ thuật số Crystal Miller đã tìm ra cách giải quyết hạn chế này bằng một phương pháp xử lý hình ảnh kỹ thuật số mới. Nhóm nghiên cứu tách riêng các chữ tượng hình khỏi nền, đảo ngược màu sắc rồi chuyển hình ảnh thành đồ họa vector có độ tương phản cao. Cách làm này tạo ra hình ảnh rõ nét hơn nhiều so với bản minh họa bằng tay trước đây của ông Emery, giúp các nhà nghiên cứu có thể kiểm tra lại những dấu hiệu vốn rất khó nhận diện.
Kết quả cho thấy hai serekh ở vị trí thứ hai và thứ ba có các ký hiệu trong phần ghi tên phù hợp với dấu hiệu chính dùng để viết tên Meretneith. Điều này củng cố nhận định rằng tên của bà thực sự xuất hiện trong biểu tượng hoàng gia vốn được dùng cho các nhà cai trị thời kỳ đó.
Theo bà Kelly, phát hiện này đồng nghĩa với việc bà Meretneith có thể đã mang "dấu ấn chính của các nhà cai trị" trong giai đoạn này. Từ đó, nhóm nghiên cứu cho rằng bà có thể từng là một vị "vua nữ" trong Vương triều thứ Nhất, chứ không chỉ giữ vị trí nữ hoàng theo nghĩa thông thường. Nếu đúng như vậy, bà Meretneith sẽ là một trong những nữ vương sớm nhất được biết đến trong lịch sử Ai Cập.
Đây không phải chỉ là một phát hiện riêng lẻ. Khu mộ hoàng gia của Meretneith tại Abydos cung cấp thêm nhiều dấu hiệu cho thấy địa vị đặc biệt của bà. Khu mộ có hàng trăm hũ rượu lớn, gần 50 ngôi mộ phụ cùng các phòng chức năng dành cho người phục vụ và quan lại. Các nhà nghiên cứu xem đây là một khu an táng mang những đặc điểm rõ ràng của một nhà cai trị.
Tên Meretneith cũng xuất hiện trong các văn bản và dấu ấn liên quan đến bộ máy hoàng gia. Một số tài liệu cho thấy bà có quyền đối với kho báu và các quan chức, thực hiện quyền lực hành chính dù không phải lúc nào cũng sử dụng một danh hiệu chính trị chính thức.
Các dấu ấn trong mộ của Den, người được cho là con trai Meretneith, cũng góp phần làm rõ vai trò của bà. Những bằng chứng này phù hợp với giả thuyết bà Meretneith từng giữ vị trí nhiếp chính khi Den còn nhỏ. Trong khi đó, tên bà xuất hiện trên dấu ấn lăng mộ của Semerkhet, vị vua kế tiếp, cho thấy địa vị của bà vẫn được công nhận sau giai đoạn trị vì.
Từ nhiều nguồn bằng chứng, nhóm nghiên cứu ước tính sự nghiệp chính trị của Meretneith có thể kéo dài ít nhất 30 năm, nhưng bà không nhất thiết giữ một vai trò duy nhất trong suốt thời gian đó.
Sự nghiệp chính trị nhiều giai đoạn
Các nhà nghiên cứu cho rằng bà Meretneith có thể bắt đầu sự nghiệp với vai trò đồng nhiếp chính cùng vua Djer, vị vua thứ ba của Vương triều thứ Nhất. Sau đó, bà có thể trở thành nhiếp chính cho Den khi con trai còn nhỏ, đồng thời tiếp tục giữ một vị trí quan trọng trong bộ máy cai trị.
Cách diễn giải này giúp giải thích vì sao những bằng chứng còn lại mô tả Meretneith dưới những vai trò khác nhau. Một serekh gắn tên bà với biểu tượng dành cho nhà cai trị, trong khi các dấu ấn khác lại cho thấy vai trò nhiếp chính hoặc "mẹ của vua".
Theo nhóm nghiên cứu, sự thay đổi vai trò có thể phản ánh vị trí đặc biệt của bà Meretneith trong gia đình cầm quyền và bối cảnh chính trị của Ai Cập thời kỳ đầu. Bà có thể tham gia trực tiếp vào việc cai trị khi cần thiết, sau đó rút khỏi vị trí trung tâm khi tình hình chính trị thay đổi.
Dù phát hiện mới củng cố đáng kể giả thuyết Meretneith từng giữ quyền lực ở cấp độ của một nhà vua, địa vị chính xác của bà vẫn còn là vấn đề được giới Ai Cập học tranh luận. Tuy nhiên, việc xác định tên Meretneith trên serekh hoàng gia cung cấp thêm một mảnh ghép quan trọng để tìm hiểu cách quyền lực được tổ chức trong những giai đoạn đầu tiên của nhà nước Ai Cập.
Minh Nguyễn (theo Science Alert)