Tuyến đường sắt có điểm đầu tại ga An Bình (phường Dĩ An, TP.HCM) và điểm cuối tại ga Cần Thơ (phường Hưng Phú, TP. Cần Thơ), với tổng chiều dài khoảng 175,2 km. Trong giai đoạn đầu, tuyến được xây dựng theo quy mô đường đơn, sử dụng khổ ray tiêu chuẩn 1.435 mm; các giai đoạn tiếp theo sẽ được nâng cấp thành đường đôi theo quy hoạch.
Dự án dự kiến xây dựng 12 nhà ga cùng 3 khu depot tại An Bình, Tân Kiên và Cần Thơ nhằm đáp ứng nhu cầu vận hành, bảo dưỡng và sửa chữa phương tiện. Theo hồ sơ nghiên cứu, tuyến được thiết kế theo tiêu chuẩn đường sắt cấp II, cho phép tàu khách khai thác với tốc độ tối đa 160 km/h và tàu hàng đạt 120 km/h.
Đoàn tàu khách dự kiến sử dụng công nghệ động lực phân tán (EMU), trong khi tàu hàng vận hành bằng đầu máy kéo truyền thống. Hệ thống điện khí hóa 25 kV cùng công nghệ tín hiệu, điều hành hiện đại sẽ được áp dụng nhằm nâng cao năng lực khai thác và bảo đảm an toàn vận hành.
Một điểm đáng chú ý là khoảng 56% chiều dài tuyến được bố trí đi trên cầu. Theo đơn vị tư vấn, giải pháp này giúp hạn chế chia cắt khu dân cư, giảm số lượng giao cắt đồng mức với đường bộ, đồng thời tạo điều kiện vượt qua các khu vực đô thị, sông ngòi và hệ thống hạ tầng hiện hữu. Phần còn lại, chiếm khoảng 44% chiều dài tuyến, sẽ được xây dựng trên nền đất tại những khu vực có mật độ dân cư thấp, điều kiện địa chất thuận lợi và ít bị ảnh hưởng bởi ngập lụt.
Đối với đoạn vượt sông Hậu, phương án sơ bộ hiện nay là cho tuyến đường sắt đi chung với cầu Cần Thơ 2. Tuy nhiên, phương án kết cấu chi tiết sẽ tiếp tục được nghiên cứu, hoàn thiện trong các bước triển khai tiếp theo.
Theo tính toán sơ bộ, để đầu tư hoàn chỉnh theo quy hoạch, dự án cần giải phóng khoảng 801,5 ha đất. Trong đó có khoảng 479 ha đất nông nghiệp, bao gồm hơn 430 ha đất lúa từ hai vụ trở lên. Dự kiến khoảng 11.437 hộ dân sẽ phải bố trí tái định cư.
Trên cơ sở khối lượng xây dựng, suất đầu tư và kinh nghiệm triển khai các dự án tương tự trên thế giới, đơn vị tư vấn đưa ra hai kịch bản đầu tư.
Phương án thứ nhất, tuyến đường sắt sẽ sử dụng chung cầu đường bộ tại khu vực vượt sông Hậu với chiều dài khoảng 4,7 km. Tổng mức đầu tư sơ bộ được xác định khoảng 171.300 tỷ đồng, tương đương 6,468 tỷ USD.
Phương án thứ hai, đề xuất xây dựng cầu đường sắt độc lập tách biệt với cầu đường bộ, nâng tổng mức đầu tư lên khoảng 175.110 tỷ đồng, tương đương 6,611 tỷ USD.
Về phương thức triển khai, đơn vị tư vấn cho rằng nhiều dự án đường sắt trên thế giới thực hiện theo hình thức đối tác công - tư (PPP) chưa đạt hiệu quả như kỳ vọng, thậm chí phải tăng cường hỗ trợ từ ngân sách hoặc chuyển giao lại cho Nhà nước quản lý. Vì vậy, phương án đầu tư công được đề xuất nhằm bảo đảm tính khả thi trong huy động nguồn lực và tổ chức thực hiện dự án.
Theo kế hoạch, hồ sơ chủ trương đầu tư dự án sẽ được trình Quốc hội xem xét vào tháng 8 tới. Công tác giải phóng mặt bằng dự kiến triển khai từ quý I/2028, trong khi gói thầu xây lắp đầu tiên có thể được khởi công từ quý III cùng năm nếu các thủ tục được thông qua đúng tiến độ. Mục tiêu được đặt ra là cơ bản hoàn thành toàn tuyến vào năm 2035.
Trong giai đoạn đầu khai thác, khi tuyến đường sắt xuyên tâm An Bình – Sài Gòn (Hòa Hưng) – Tân Kiên chưa được đầu tư, tàu khách sẽ xuất phát từ ga An Bình và di chuyển theo tuyến vành đai để kết nối với Cần Thơ. Về lâu dài, khi tuyến xuyên tâm hoàn thành, các đoàn tàu liên tỉnh và tàu khách quốc gia sẽ có thể đi xuyên qua trung tâm TP.HCM trước khi tiếp tục hành trình về khu vực Đồng bằng sông Cửu Long.
Theo đề xuất, Tổng công ty Đường sắt Việt Nam sẽ là đơn vị tiếp nhận, quản lý hạ tầng, thực hiện công tác bảo trì và tổ chức khai thác toàn tuyến sau khi dự án hoàn thành.
Võ Nga