Các nhà khảo cổ học mới đây đã phát hiện một chiếc nhẫn đồng hơn 2.200 năm tuổi khắc chân dung một nữ hoàng Ai Cập trong quá trình khai quật gần thành phố Anapa, trên bờ biển phía bắc Biển Đen của Nga.
Chiếc nhẫn được tìm thấy tại cụm điền trang từ thời Hy Lạp hóa có tên Voskresenskoye 6, nằm cách ga đường sắt Anapa khoảng 500 m về phía tây bắc. Vào thời cổ đại, khu vực này thuộc vùng ảnh hưởng của Gorgippia, một đô thị quan trọng của Vương quốc Bosporus, nơi kết nối Biển Đen với mạng lưới thương mại rộng khắp Địa Trung Hải.
Theo các chuyên gia, đây được xem là một phát hiện hiếm, góp phần làm sáng tỏ sự lan tỏa của văn hóa Ai Cập và thế giới Hy Lạp hóa tới khu vực Bosporus cổ đại.
Kết quả nghiên cứu do các nhà khảo cổ Mikhail Yu. Treister, Irina V. Rukavishnikova và Denis V. Beylin công bố trên tạp chí Problemy istorii, filologii, kul'tury cho thấy chân dung khắc trên mặt nhẫn nhiều khả năng là nữ hoàng Arsinoe III, vị nữ hoàng Ai Cập trị vì triều đại Ptolemy trong giai đoạn 220-204 trước Công nguyên.
Chiếc nhẫn được đúc bằng đồng nguyên khối, có mặt hình bầu dục và đai nhẫn bản rộng, thuộc nhóm hiện vật được gọi là nhẫn "kiểu Ptolemy". Loại trang sức này từng xuất hiện khá phổ biến ở khu vực phía bắc Biển Đen, đặc biệt trong lãnh thổ Vương quốc Bosporus vào thời kỳ Hy Lạp hóa.
Điểm nổi bật của chiếc nhẫn là hình chân dung một phụ nữ nhìn nghiêng sang trái. Các chi tiết như dải băng trên tóc, những lọn tóc xoăn dài và búi tóc tròn phía sau đầu trùng khớp với hình tượng Arsinoe III trên các hiện vật cùng thời. Theo các nhà nghiên cứu, hiện chỉ có rất ít chiếc nhẫn tương tự còn được biết đến.
Phát hiện này cho thấy hình ảnh các nữ hoàng triều đại Ptolemy, trong đó có Arsinoe II, Berenice II và Arsinoe III, đã vượt ra ngoài lãnh thổ Ai Cập và xuất hiện trong đời sống của các cộng đồng sinh sống quanh Biển Đen.
Chiếc nhẫn được tìm thấy trong Hố số 4 tại di chỉ Voskresenskoye 6, thuộc đợt khai quật năm 2024 do Viện Khảo cổ học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Nga thực hiện.
Cùng lớp đất này, các nhà khảo cổ thu được 112 mảnh gốm, gồm mảnh bình amphora, đồ dùng bàn ăn, đồ gốm nhà bếp và vật liệu xây dựng. Nhiều bình amphora có nguồn gốc từ Heraclea Pontica, Chios, Colchis, Knidos cùng nhiều trung tâm sản xuất khác ở Địa Trung Hải, phản ánh mạng lưới giao thương sôi động qua khu vực trong thế kỷ IV-III trước Công nguyên.
Bối cảnh này đã phần nào giúp xác định được niên đại của chiếc nhẫn. Nếu chân dung trên nhẫn thực sự là của nữ hoàng Arsinoe III, hiện vật có thể được chế tác trong thời gian bà trị vì, tức là khoảng từ năm 220 đến 204 trước Công nguyên. Đây là khoảng niên đại rất hẹp và hiếm khi đạt được đối với các hiện vật khảo cổ thuộc thời kỳ Hy Lạp hóa.
Theo các nhà nghiên cứu, phát hiện này không đồng nghĩa với việc Nữ hoàng Arsinoe III từng có liên hệ trực tiếp với khu vực Anapa, cũng không cho thấy chủ nhân chiếc nhẫn là người Ai Cập. Thay vào đó, hiện vật phản ánh cách các biểu tượng hoàng gia của triều đại Ptolemy lan truyền thông qua các tuyến thương mại, giao lưu văn hóa, thời trang hoặc thị hiếu của cư dân trong thế giới Hy Lạp hóa.
Phân tích thành phần kim loại cũng cho thấy chiếc nhẫn được chế tác từ hợp kim đồng, thiếc và chì. Đây vốn là công thức khá phổ biến từng được ghi nhận trong nhiều chiếc nhẫn Ptolemy từng được phát hiện tại Bosporus và Chersonesus.
Theo nhóm nghiên cứu, chiếc nhẫn từ Voskresenskoye 6 không chỉ là một món trang sức cổ mà còn là minh chứng rõ nét cho sự lan tỏa của hình tượng hoàng gia Ai Cập tới vùng bắc Biển Đen, qua đó phản ánh mức độ kết nối sâu rộng giữa các cộng đồng ở khu vực này với mạng lưới văn hóa và thương mại của thế giới Hy Lạp hóa cách đây hơn 2.200 năm.
Minh Nguyễn (theo Arkeonews)