Khi vị giác không còn là thước đo duy nhất, thực khách hiện đại dần hướng tới những giá trị cảm xúc sâu sắc hơn phía sau mỗi bàn tiệc. Làn sóng này đang định hình xu hướng kết hợp ẩm thực với văn hóa truyền thống, đồng thời đặt ra vấn đề về sự cân bằng việc giữa bảo tồn và thương mại hóa di sản.
Khi ẩm thực mang câu chuyện di sản
Tại họp báo Lễ hội Văn hóa Ẩm thực Hà Nội 2025, PGS. TS Đặng Văn Bài dẫn lại thống kê: có khoảng 81% du khách sẵn sàng chi trả để trải nghiệm và thưởng thức văn hóa ẩm thực tại các điểm đến. Con số này cho thấy ẩm thực không chỉ dừng lại ở chuyện ăn uống, mà đã trở thành một “ngôn ngữ” văn hóa, một phương thức kể chuyện về bản sắc địa phương
Thực tế cho thấy, ngành dịch vụ ẩm thực Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển dịch sâu sắc, đặc biệt trong việc khai thác giá trị bản địa. Ẩm thực không đơn thuần là nghệ thuật nấu nướng mà còn trở thành một "di sản sống" khi được đặt vào dòng chảy văn hóa. Điều này định hình nên một phân khúc thị trường mới, nơi thực khách nhận lại chiều sâu cảm xúc về văn hóa bản địa thay vì chỉ là sự thỏa mãn vị giác.
Sự giao thoa cùng nghệ thuật và không gian truyền thống
Yếu tố đầu tiên tạo nên sự chuyển dịch này nằm ở tầng kiến trúc không gian. Thay vì chạy theo lối bài trí hiện đại, công nghiệp, xu hướng hiện nay ưu tiên đưa các chất liệu truyền thống như gỗ, gốm, gạch mộc vào thiết kế. Kiến trúc không đóng vai trò trang trí thuần túy mà trở thành bối cảnh lịch sử, giúp tái hiện một phần không gian văn hóa xưa, làm vẹn tròn hành trình trải nghiệm của thực khách.
Không gian kiến trúc mang đậm dấu ấn bản sắc biến nhà hàng thành một "bối cảnh di sản" sống động (Ảnh: Quỳnh Hương)
Song song với không gian, tầng nghệ thuật âm nhạc dân gian cũng được tích hợp một cách tinh tế. Những giai điệu dân tộc từ đàn bầu, đàn tranh hay tiếng sáo được đưa vào không gian dùng bữa, vừa đủ để tạo bầu không khí ấm cúng, vừa tôn trọng sự riêng tư của người thưởng thức.
Sự xuất hiện trực tiếp của các nghệ sĩ trong không gian này đã xóa nhòa khoảng cách sân khấu xa xôi thường thấy. Tiếp xúc ở cự ly gần giúp thực khách, đặc biệt là người nước ngoài, dễ dàng tương tác, tìm hiểu về nhạc cụ truyền thống, từ đó cảm nhận nghệ thuật một cách chân thành và sâu sắc hơn.
Nghệ sĩ biểu diễn nhạc cụ dân tộc trực tiếp tại nhà hàng giúp chạm tới cảm xúc của thực khách (Ảnh: Quỳnh Hương)
Ranh giới giữa thương mại hóa và bảo tồn di sản
Dù mang lại những tín hiệu tích cực trong việc nâng tầm vị thế ẩm thực Việt trên bản đồ du lịch quốc tế, mô hình trải nghiệm đa tầng này cũng đối mặt với không ít thách thức. Ranh giới giữa một bên là phục dựng văn hóa có chiều sâu với một bên là kinh doanh thương mại mang tính bề nổi vốn rất mong manh.
Mối nguy lớn nhất của xu hướng này là việc lạm dụng, “thương mại hóa” quá mức dẫn đến làm sáo rỗng di sản. Việc sắp đặt các chi tiết kiến trúc cổ hay biểu diễn âm nhạc dân gian một cách chắp vá, thiếu nghiên cứu kỹ lưỡng dễ biến không gian ẩm thực thành một sản phẩm mang tính kịch nghệ, chỉ phục vụ nhu cầu “check-in” nhất thời.
Sự thành công bền vững của mô hình ẩm thực văn hóa không nằm ở sự bày biện xa hoa bề nổi, mà phụ thuộc phần lớn vào nền tảng kiến thức và năng lực kể chuyện (storytelling) văn hóa của đội ngũ vận hành. Trong tương lai, năng lực cạnh tranh của ngành dịch vụ ẩm thực sẽ không còn nằm ở cuộc đua giảm giá, mà dựa vào khả năng khai thác di sản một cách tôn trọng, tinh tế và chạm đến cảm xúc thực tế của con người.
Ngọc Dung - Quỳnh Hương