Nữ trí thức và bài toán nguồn nhân lực chất lượng cao

Theo Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), khoảng 44% kỹ năng nghề nghiệp hiện nay sẽ thay đổi trong vòng vài năm tới do tác động của trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và tự động hóa. Điều đó đồng nghĩa với việc các quốc gia phải nhanh chóng xây dựng đội ngũ nhân lực có trình độ chuyên môn cao, khả năng sáng tạo và thích ứng toàn cầu.

Trong dòng chảy ấy, lực lượng nữ trí thức, nhà khoa học nữ và lao động nữ chất lượng cao đang ngày càng giữ vai trò quan trọng. Không chỉ tham gia vào các lĩnh vực giáo dục, y tế hay nghiên cứu khoa học truyền thống, phụ nữ hiện diện mạnh mẽ trong công nghệ, trí tuệ nhân tạo, tài chính số, quản trị doanh nghiệp và đổi mới sáng tạo.

GS.TS Vũ Thị Thu Hà sở hữu hàng chục bằng sáng chế trong nước và quốc tế, trong đó có nhiều bằng sáng chế được bảo hộ tại Hoa Kỳ và Pháp. Bà cũng đã công bố hơn 240 công trình khoa học, hướng dẫn nhiều nghiên cứu sinh tiến sĩ và góp phần đào tạo đội ngũ nhân lực khoa học công nghệ chất lượng cao cho Việt Nam.

Tại Việt Nam, ngày càng có nhiều phụ nữ ghi dấu ấn trong các lĩnh vực khoa học – công nghệ. GS.TS Nguyễn Thị Hiệp, giảng viên Trường Đại học Quốc tế – Đại học Quốc gia TP.HCM, là một ví dụ tiêu biểu. Các nghiên cứu của bà về vật liệu y sinh và băng gạc thông minh đã được quốc tế ghi nhận và ứng dụng trong điều trị y khoa. Hay như PGS.TS Nguyễn Thị Kim Phụng, một chuyên gia về giáo dục đại học đã có nhiều đóng góp trong chính sách phát triển nguồn nhân lực và tự chủ đại học tại Việt Nam. 

Một gương mặt nổi bật khác của nữ trí thức Việt Nam trong lĩnh vực công nghệ cao là Vũ Thị Thu Hà. Bà hiện là Giám đốc Phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia về Công nghệ lọc – hóa dầu, đồng thời là một trong những chuyên gia đầu ngành về xúc tác và vật liệu tiên tiến tại Việt Nam. Hơn hai thập kỷ theo đuổi khoa học, GS.TS Vũ Thị Thu Hà đã chủ trì nhiều đề tài nghiên cứu lớn về năng lượng sạch, vật liệu nano và công nghệ tiết kiệm nhiên liệu, những lĩnh vực then chốt của nền công nghiệp xanh và phát triển bền vững

Trong lĩnh vực công nghệ, nhiều nữ doanh nhân trẻ cũng đang tạo nên những thay đổi đáng chú ý. Không ít startup công nghệ do phụ nữ sáng lập đã tham gia vào các lĩnh vực mới như thương mại điện tử, giáo dục trực tuyến, AI và chuyển đổi số. Dù còn gặp nhiều khó khăn trong tiếp cận vốn và cơ hội thị trường, họ cho thấy phụ nữ hoàn toàn có thể cạnh tranh trong những ngành nghề vốn lâu nay được xem là “sân chơi của nam giới”.

3 nhà khoa học nữ nhận giải thưởng L'Oréal- UNESCO For Women in Science National Fellowship 2025

Trên thế giới, những tấm gương phụ nữ thành công trong khoa học và công nghệ càng cho thấy tiềm năng to lớn của nguồn nhân lực nữ. Nhà khoa học Jennifer Doudna, người đoạt giải Nobel Hóa học năm 2020 là đồng phát minh công nghệ chỉnh sửa gene CRISPR, mở ra bước tiến quan trọng trong y học hiện đại. Bà Katalin Karikó, nhà khoa học gốc Hungary, là người đặt nền móng cho công nghệ vaccine mRNA được sử dụng trong vaccine Covid-19. Hay như Sheryl Sandberg, cựu Giám đốc điều hành Meta, từng là một trong những phụ nữ có ảnh hưởng lớn nhất trong ngành công nghệ toàn cầu.

Những ví dụ ấy cho thấy phụ nữ không hề thiếu năng lực hay khả năng sáng tạo. Tuy nhiên, điều đáng nói là vẫn còn nhiều phụ nữ tài năng chưa thực sự phát huy được hết tiềm năng của mình vì những rào cản vô hình tồn tại dai dẳng trong xã hội.

Các nhà khoa học nữ tham gia Hội thảo khoa học Quốc gia: " Khoa học và công nghệ vì sự phát triển bền vững" tổ chức tại TPHCM

Một trong những rào cản lớn nhất là định kiến giới.

Ở nhiều nơi, phụ nữ vẫn thường bị mặc định là phù hợp với các công việc ổn định, ít áp lực thay vì nghiên cứu khoa học, công nghệ hay vị trí lãnh đạo. Không ít nữ sinh dù học giỏi toán, công nghệ nhưng lại e ngại theo đuổi ngành kỹ thuật vì lo ngại môi trường nam giới chiếm đa số. Theo UNESCO, phụ nữ hiện chỉ chiếm khoảng 33% lực lượng nghiên cứu khoa học toàn cầu và tỷ lệ nữ trong các ngành STEM vẫn ở mức thấp.

Ngay cả khi đã đi làm, phụ nữ cũng thường phải chứng minh năng lực nhiều hơn để đạt được cùng cơ hội như nam giới. Trong các cuộc tuyển dụng hoặc bổ nhiệm quản lý, nhiều doanh nghiệp vẫn đặt câu hỏi về khả năng cân bằng giữa công việc và gia đình của phụ nữ, trong khi điều đó ít khi được đặt ra với nam giới.

Một ví dụ từng được nhắc đến nhiều là trong giai đoạn dịch Covid-19, số lượng phụ nữ rời bỏ công việc hoặc giảm thời gian lao động cao hơn nam giới do phải chăm sóc con cái và gia đình. Điều này cho thấy gánh nặng việc nhà và trách nhiệm chăm sóc vẫn chủ yếu đặt lên vai phụ nữ, kể cả với những người có trình độ cao.

Có những nữ trí thức rất giỏi chuyên môn nhưng chấp nhận từ chối cơ hội học tiến sĩ ở nước ngoài vì con còn nhỏ. Có người không nhận vị trí quản lý vì áp lực gia đình. Nhiều phụ nữ trẻ trong các lĩnh vực công nghệ chia sẻ rằng họ thường phải làm việc gấp đôi để được công nhận năng lực tương đương đồng nghiệp nam.

PGS.TS Nguyễn Minh Tân,Giám đốc/Viện trưởng Viện Nghiên cứu và Phát triển Ứng dụng các Hợp chất Thiên nhiên (INAPRO), chuyên nghiên cứu công nghệ chế biến nông sản, công nghệ màng và các giải pháp “công nghệ xanh”. 

Tuy nhiên, xã hội hiện nay đang thay đổi rất nhanh. Sự phát triển của kinh tế số và môi trường làm việc linh hoạt đang mở ra thêm nhiều cơ hội cho phụ nữ. Làm việc từ xa, học tập trực tuyến hay các mô hình doanh nghiệp sáng tạo giúp phụ nữ có thêm điều kiện để tham gia sâu hơn vào thị trường lao động chất lượng cao.

Nhiều quốc gia đã coi phát triển nguồn nhân lực nữ là chiến lược cạnh tranh quốc gia. Iceland, Phần Lan hay Na Uy liên tục nằm trong nhóm các nước có chỉ số bình đẳng giới cao nhất thế giới. Các quốc gia này không chỉ có chính sách hỗ trợ phụ nữ tham gia lãnh đạo mà còn đầu tư mạnh vào giáo dục, chăm sóc trẻ em và cân bằng công việc – gia đình. Nhờ đó, tỷ lệ phụ nữ tham gia khoa học, quản lý và đổi mới sáng tạo luôn ở mức cao.

Tại Việt Nam, nhiều chương trình hỗ trợ phụ nữ khởi nghiệp, nâng cao kỹ năng số và đào tạo STEM cho nữ sinh cũng đang được triển khai. Một số trường đại học và doanh nghiệp công nghệ đã xây dựng các quỹ học bổng, chương trình mentoring dành riêng cho phụ nữ trẻ trong lĩnh vực kỹ thuật và AI. Đây là những tín hiệu tích cực cho thấy nhận thức xã hội đang dần thay đổi.

Nhưng để phát huy thực sự lực lượng nữ trí thức, điều cần thiết không chỉ là những khẩu hiệu về bình đẳng giới, mà là các chính sách cụ thể và môi trường làm việc công bằng. Phụ nữ cần được trao cơ hội bình đẳng trong nghiên cứu, đào tạo, thăng tiến và tham gia quản lý. Đồng thời, xã hội cũng cần thay đổi cách nhìn về vai trò giới trong gia đình để phụ nữ không phải đơn độc gánh vác trách nhiệm chăm sóc.

Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng khốc liệt, một quốc gia sẽ khó có thể phát triển nhanh nếu bỏ quên một nửa nguồn lực trí tuệ của mình. Khi phụ nữ được tạo điều kiện để học tập, sáng tạo và cống hiến, họ không chỉ tạo ra giá trị kinh tế mà còn góp phần thúc đẩy tiến bộ xã hội và truyền cảm hứng cho các thế hệ tiếp theo.

Nguồn nhân lực chất lượng cao vì thế không thể thiếu vai trò của nữ trí thức. Và tháo gỡ những rào cản vô hình đối với phụ nữ hôm nay cũng chính là mở rộng cánh cửa phát triển cho tương lai đất nước.

Nguyệt Nhi