Năm nhà khoa học nữ tiên phong được vinh danh tại Giải thưởng L'Oréal-UNESCO 2026

Năm nhà khoa học theo chiều kim đồng hồ, từ trên cùng bên trái gồm: Felice Jacka, Gordana Vunjak-Novakovic, Raquel Lia Chan, Sarah A. Teichmann và Liesl Zühlke. Ảnh: UNESCO

Năm nhà nghiên cứu được vinh danh năm nay đại diện cho năm khu vực trên thế giới, với những công trình mang tính tiên phong trong các lĩnh vực khoa học sự sống và môi trường. Các nghiên cứu không chỉ mở rộng hiểu biết của nhân loại về sức khỏe, sinh học hay nông nghiệp, mà còn tạo ra những giải pháp thiết thực nhằm ứng phó với các vấn đề cấp bách như bệnh tim ở trẻ em, sức khỏe tâm thần, biến đổi khí hậu hay y học tái tạo.

Theo UNESCO và Quỹ L'Oréal, mùa giải năm 2026 ghi nhận số lượng đề cử cao nhất từ trước đến nay với 504 hồ sơ đến từ 89 quốc gia. Con số này cho thấy sự hiện diện ngày càng mạnh mẽ của phụ nữ trong cộng đồng nghiên cứu khoa học toàn cầu, đồng thời phản ánh sức lan tỏa của chương trình sau gần ba thập kỷ hoạt động.

Từ khi ra đời đến nay, chương trình đã hỗ trợ và tôn vinh hơn 5.000 nhà khoa học nữ trên toàn thế giới. Riêng giải thưởng quốc tế đã ghi nhận 142 nhà nghiên cứu xuất sắc, trong đó có 7 người sau này được trao giải Nobel Khoa học. Việc xét chọn được thực hiện bởi hội đồng giám khảo quốc tế độc lập do Giáo sư Brigitte L. Kieffer, Giám đốc Nghiên cứu danh dự tại Viện Nghiên cứu Y tế và Sức khỏe Quốc gia Pháp, đồng thời là cựu laureate của chương trình làm chủ tịch.

Giáo sư Liesl Zühlke

Đại diện khu vực châu Phi và các quốc gia Ả Rập được vinh danh năm nay là Giáo sư Liesl Zühlke, thuộc Đại học Cape Town và Phó Chủ tịch Hội đồng Nghiên cứu Y khoa Nam Phi. Bà được ghi nhận nhờ những đóng góp trong việc cải thiện chăm sóc cho trẻ em mắc bệnh tim, đặc biệt là bệnh tim do thấp khớp căn bệnh vẫn ảnh hưởng nặng nề tới trẻ em ở các cộng đồng nghèo.

Trong nhiều năm, Giáo sư Zühlke theo đuổi các nghiên cứu nhằm nâng cao khả năng phát hiện sớm, điều trị và phòng ngừa bệnh tim thấp ở trẻ em. Công trình của bà được đánh giá có ý nghĩa quan trọng đối với y tế cộng đồng tại nhiều quốc gia đang phát triển, nơi điều kiện chăm sóc sức khỏe còn hạn chế.

Giáo sư Felice Jacka

Ở khu vực châu Á – Thái Bình Dương, giải thưởng được trao cho Giáo sư Felice Jacka, Giáo sư danh dự của Đại học Deakin và Giám đốc Trung tâm Food & Mood tại Đại học Deakin (Úc). Bà là một trong những người tiên phong đặt nền móng cho lĩnh vực “tâm thần học dinh dưỡng” hướng nghiên cứu tìm hiểu mối liên hệ giữa chế độ ăn uống, sức khỏe não bộ và sức khỏe tinh thần.

Các nghiên cứu của Giáo sư Jacka đã góp phần thay đổi cách nhìn về bệnh tâm thần, cho thấy dinh dưỡng không chỉ liên quan đến thể chất mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến nguy cơ trầm cảm, lo âu và nhiều rối loạn tâm lý khác. Trong bối cảnh các vấn đề sức khỏe tâm thần ngày càng gia tăng trên toàn cầu, những phát hiện này mở ra nhiều hướng tiếp cận mới trong dự phòng và điều trị.

Giáo sư Sarah A. Teichmann

Giải thưởng khu vực châu Âu thuộc về Giáo sư Sarah A. Teichmann, Chủ nhiệm Khoa Y học Tế bào gốc tại Đại học Cambridge. Bà được biết đến với các nghiên cứu kết hợp khoa học gen và sinh học tính toán nhằm giải mã cơ thể người ở cấp độ tế bào đơn lẻ.

Thông qua việc lập bản đồ chi tiết các loại tế bào trong cơ thể, công trình của Giáo sư Teichmann đang cung cấp nguồn dữ liệu quý giá cho nghiên cứu y sinh học và phát triển thuốc mới. Các chuyên gia đánh giá hướng nghiên cứu này có thể tạo nền tảng cho y học chính xác trong tương lai, nơi việc điều trị được cá thể hóa dựa trên đặc điểm sinh học của từng người bệnh.

Giáo sư Raquel Lia Chan

Tại khu vực Mỹ Latin và Caribe, Giáo sư Raquel Lia Chan của Argentina được vinh danh nhờ những đóng góp trong công nghệ sinh học nông nghiệp. Là nhà nghiên cứu cấp cao tại Hội đồng Nghiên cứu Khoa học và Kỹ thuật Quốc gia Argentina (CONICET) và giáo sư của Đại học Quốc gia Litoral, bà đã ứng dụng nghiên cứu sinh học thực vật để phát triển các giống cây trồng chịu hạn.

Các giống lúa mì, ngô, gạo và đậu nành do nhóm nghiên cứu của bà phát triển được kỳ vọng sẽ giúp ngành nông nghiệp thích ứng tốt hơn với biến đổi khí hậu và tình trạng khan hiếm nước ngày càng nghiêm trọng. Đây được xem là một trong những hướng nghiên cứu có ý nghĩa chiến lược đối với an ninh lương thực toàn cầu.

Giáo sư Gordana Vunjak-Novakovic 

Trong khi đó, Giáo sư Gordana Vunjak-Novakovic của Đại học Columbia (Mỹ) là người nhận giải thưởng khu vực Bắc Mỹ. Bà được vinh danh nhờ những nghiên cứu tiên phong trong lĩnh vực kỹ thuật mô và y học tái tạo, bao gồm phát triển “các cơ quan trên chip”.

Công nghệ này cho phép tái tạo môi trường hoạt động của cơ quan người trên các thiết bị sinh học siêu nhỏ, hỗ trợ nghiên cứu bệnh học và thử nghiệm thuốc với độ chính xác cao hơn. Nhiều chuyên gia nhận định đây là bước tiến quan trọng giúp giảm phụ thuộc vào thử nghiệm trên động vật, đồng thời mở ra triển vọng mới cho y học cá thể hóa.

Thông báo về các laureate năm 2026 được đưa ra trong bối cảnh UNESCO và Fondation L'Oréal quyết định gia hạn hợp tác thêm sáu năm. Hai tổ chức cho biết giai đoạn hợp tác mới sẽ tiếp tục tập trung hỗ trợ nữ sinh và phụ nữ ở nhiều giai đoạn khác nhau trong hành trình khoa học, từ giáo dục phổ thông đến các chương trình dành cho nhà nghiên cứu trẻ tại 140 quốc gia và vùng lãnh thổ.

Theo UNESCO, phụ nữ hiện vẫn chỉ chiếm khoảng một phần ba số nhà nghiên cứu trên toàn cầu. Tổ chức này cảnh báo sự mất cân bằng giới trong khoa học không chỉ là vấn đề cơ hội nghề nghiệp mà còn ảnh hưởng đến chất lượng và tính đa dạng của tri thức nhân loại. Khi thiếu vắng tiếng nói và góc nhìn của phụ nữ, nhiều vấn đề quan trọng của xã hội có nguy cơ không được tiếp cận đầy đủ.

Ông Jean-Paul Agon, Chủ tịch Quỹ L'Oréal, khẳng định chương trình đang “huy động mạnh mẽ hơn bao giờ hết để bảo vệ vị trí của phụ nữ trong khoa học”. Trong khi đó, Tổng giám đốc UNESCO Khaled El-Enany nhấn mạnh các nhà khoa học nữ đang “mở rộng những gì chúng ta tin là có thể”, đồng thời khẳng định khoa học không thể để “một nửa tài năng của nhân loại bị gạt ra ngoài lề”.

Sau gần 30 năm, Giải thưởng L'Oréal-UNESCO Vì Phụ nữ trong Khoa học không chỉ là sự ghi nhận dành cho những thành tựu xuất sắc, mà còn trở thành biểu tượng cho nỗ lực thúc đẩy bình đẳng giới trong nghiên cứu khoa học. Những câu chuyện được tôn vinh năm 2026 tiếp tục cho thấy phụ nữ đang đóng vai trò ngày càng quan trọng trong việc định hình tương lai của y học, công nghệ sinh học và phát triển bền vững toàn cầu.

Hoàng Toàn