Từ cây thuốc bản địa đến công bố quốc tế

Hành trình khám phá những hoạt chất mới của các nhà khoa học Việt

Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia có nguồn tài nguyên dược liệu phong phú của thế giới với hơn 5.000 loài cây được sử dụng làm thuốc. Trong số đó, nhiều loài chỉ phân bố ở Việt Nam hoặc khu vực Đông Dương, nhưng vẫn còn là những "ẩn số" đối với khoa học hiện đại. Điều đó đồng nghĩa với việc mỗi loài cây đều có thể chứa đựng những hoạt chất mới mà thế giới chưa từng biết đến.

Chính từ khát vọng tìm kiếm những giá trị còn ẩn giấu ấy, nhóm các nhà khoa học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cùng các đơn vị phối hợp đã lựa chọn nghiên cứu loài Impatiens eberhardtii, một loài ngọc thảo (thuộc họ Bóng nước) phân bố ở khu vực Nam Tây Nguyên.

Sau nhiều năm miệt mài trong phòng thí nghiệm, họ không chỉ lần đầu tiên phát hiện hai hợp chất hoàn toàn mới của loài cây này mà còn mở thêm một hướng nghiên cứu về các hoạt chất có tiềm năng hỗ trợ điều trị bệnh đái tháo đường. Công trình được công bố trên tạp chí khoa học quốc tế Phytochemistry Letters năm 2025 là minh chứng cho nỗ lực bền bỉ của các nhà khoa học trong hành trình khai mở giá trị của cây thuốc bản địa Việt Nam.

Kết quả nghiên cứu được công bố năm 2025 trên tạp chí Phytochemistry Letters qua bài báo Coumarin glycosides and their α-glucosidase inhibitory effects from Impatiens eberhardtii. Đây là một trong những công trình tiêu biểu về hóa học các hợp chất thiên nhiên của nhóm nghiên cứu, khi lần đầu tiên công bố hai hợp chất hoàn toàn mới được phân lập từ loài cây này.

Khi cây thuốc Việt bước vào phòng thí nghiệm

Trong y học dân gian, nhiều loài thuộc chi Impatiens từ lâu đã được sử dụng để hỗ trợ điều trị các bệnh về xương khớp, viêm nhiễm hay giảm đau. Tuy nhiên, riêng loài Impatiens eberhardtii gần như chưa có công bố nào về thành phần hóa học cũng như hoạt tính sinh học trước khi nhóm nghiên cứu bắt tay thực hiện đề tài.

Mẫu cây được thu thập tại khu vực Núi Bà (Lâm Đồng), sau đó trải qua quá trình chiết xuất bằng methanol, phân tách bằng nhiều kỹ thuật sắc ký hiện đại và xác định cấu trúc bằng các phương pháp phân tích tiên tiến như phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR), phổ khối phân giải cao (HR-ESI-MS) cùng nhiều kỹ thuật chuyên sâu khác. Đó là cả một quy trình kéo dài nhiều tháng, thậm chí nhiều năm, đòi hỏi sự chính xác và kiên trì của các nhà nghiên cứu.

Thành quả đạt được là nhóm nghiên cứu đã phân lập được 10 hợp chất, trong đó có hai hợp chất hoàn toàn mới chưa từng được ghi nhận trong y văn quốc tế. Theo thông lệ khoa học, hai hợp chất này được đặt tên là Emberharin A và Emberharin B. Cùng với đó là tám hợp chất đã được biết đến như quercetin, kaempferol, isoquercitrin và một số flavonoid có giá trị sinh học cao.

Đối với các nhà khoa học nghiên cứu hóa học các hợp chất thiên nhiên, việc phát hiện một hợp chất mới luôn là kết quả đáng trân trọng. Bởi để đi đến kết luận "mới", nhóm nghiên cứu phải chứng minh rằng cấu trúc hóa học của hợp chất chưa từng xuất hiện trong các cơ sở dữ liệu khoa học quốc tế, đồng thời phải xác định chính xác từng liên kết hóa học bằng những phương pháp phân tích hiện đại.

Không chỉ dừng ở việc phát hiện các hợp chất mới, nhóm nghiên cứu còn tiếp tục đánh giá hoạt tính sinh học của từng chất nhằm tìm kiếm khả năng ứng dụng trong y dược. Đây cũng là xu hướng nghiên cứu hiện đại, khi các công trình không chỉ dừng lại ở mô tả thành phần hóa học mà hướng tới việc khai thác giá trị thực tiễn của các hợp chất thiên nhiên.

Một trong những kết quả đáng chú ý là ba hợp chất thuộc nhóm flavonoid thể hiện khả năng ức chế enzyme α-glucosidase ở mức đáng quan tâm. Đây là enzyme có vai trò phân giải carbohydrate thành glucose trong cơ thể. Việc kiểm soát hoạt động của enzyme này được xem là một trong những hướng tiếp cận nhằm hỗ trợ kiểm soát đường huyết ở người mắc đái tháo đường type 2.

Tuy nhiên, các tác giả cũng nhấn mạnh rằng kết quả mới dừng ở nghiên cứu trong phòng thí nghiệm. Để có thể phát triển thành thuốc hoặc sản phẩm hỗ trợ sức khỏe, các hoạt chất này cần tiếp tục được nghiên cứu về cơ chế tác động, độ an toàn và hiệu quả trên các mô hình tiền lâm sàng cũng như lâm sàng.

Những người lặng lẽ đánh thức giá trị cây thuốc Việt

Đằng sau một bài báo khoa học chỉ vỏn vẹn bốn trang là biết bao ngày tháng lặng lẽ trong phòng thí nghiệm. Từ khâu khảo sát, thu thập mẫu thực vật, chiết xuất, phân lập, xác định cấu trúc đến đánh giá hoạt tính sinh học, mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ của các nhà khoa học thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau. Công trình về Impatiens eberhardtii là kết quả của sự hợp tác giữa các nhà nghiên cứu đến từ Viện Hóa học, Viện Hóa sinh biển, Viện Công nghệ sinh học, Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam), Trường Đại học Huế và Trường Đại học Lâm nghiệp (phân hiệu Đồng Nai).

TS Bá Thị Châm, thành viên trong nhóm tác giả của bài báo khoa học công bố năm 2025 trên tạp chí Phytochemistry Letters.

Trong nhóm tác giả có TS Bá Thị Châm, nhà khoa học thuộc Viện Hóa học, người nhiều năm gắn bó với lĩnh vực nghiên cứu các hợp chất thiên nhiên và phát triển sản phẩm từ dược liệu. Giới chuyên môn thường nhắc đến chị với biệt danh thân mật "phù thủy bào chế". Biệt danh ấy không xuất phát từ những điều kỳ diệu, mà từ sự bền bỉ của một nhà khoa học luôn trăn trở làm thế nào để những kết quả nghiên cứu không chỉ nằm trên các trang tạp chí quốc tế mà còn có thể tạo nền tảng cho những sản phẩm phục vụ sức khỏe cộng đồng.

Điều đáng quý là trong mỗi công trình, TS Bá Thị Châm luôn xác định mình là một mắt xích trong tập thể nghiên cứu. Bởi khoa học hiện đại là sự kết nối của nhiều chuyên ngành: người khảo sát thực vật, người phân tích cấu trúc hóa học, người đánh giá hoạt tính sinh học, người phát triển quy trình công nghệ… Chỉ khi những mắt xích ấy gắn kết với nhau mới có thể tạo nên một công trình hoàn chỉnh được cộng đồng khoa học quốc tế ghi nhận.

Đó cũng là lý do bài báo trên Phytochemistry Letters không chỉ mang ý nghĩa của việc phát hiện hai hợp chất mới. Giá trị lớn hơn nằm ở chỗ, công trình đã bổ sung những dữ liệu khoa học đầu tiên về loài Impatiens eberhardtii, góp phần làm phong phú kho tri thức về hệ thực vật Việt Nam. Những dữ liệu này sẽ là nền tảng để các nhóm nghiên cứu trong và ngoài nước tiếp tục khảo sát, đánh giá sâu hơn về hoạt tính sinh học cũng như khả năng ứng dụng của loài cây này trong tương lai.

Khi tri thức tạo nên giá trị mới cho dược liệu Việt

Trong nhiều năm qua, Việt Nam đã triển khai nhiều chương trình phát triển dược liệu, hướng tới mục tiêu biến nguồn tài nguyên bản địa thành những sản phẩm có giá trị kinh tế và giá trị y học cao. Tuy nhiên, muốn một loài cây bước ra khỏi phạm vi sử dụng dân gian, điều quan trọng nhất vẫn là những bằng chứng khoa học.

Chính vì vậy, những nghiên cứu như công trình về Impatiens eberhardtii có ý nghĩa vượt lên trên một phát hiện hóa học đơn thuần. Mỗi hợp chất mới được xác định, mỗi hoạt tính sinh học được chứng minh đều góp thêm một viên gạch vào nền móng khoa học của dược liệu Việt Nam. Từ những dữ liệu ban đầu ấy, các nhà khoa học có thể tiếp tục nghiên cứu cơ chế tác dụng, tối ưu hóa quy trình chiết tách, phát triển dạng bào chế và tiến tới tạo ra những sản phẩm có giá trị ứng dụng.

TS Bá Thị Châm và đồng nghiệp trong một lần đi thu mẫu tại Lâm Đồng

Đối với TS Bá Thị Châm cũng như nhiều nhà khoa học khác đang theo đuổi lĩnh vực hóa học các hợp chất thiên nhiên, niềm vui không chỉ đến từ việc công bố một bài báo quốc tế. Điều quan trọng hơn là mỗi công trình lại mở thêm một cánh cửa để hiểu rõ hơn về nguồn tài nguyên thiên nhiên của Việt Nam và chứng minh rằng những loài cây quen thuộc vẫn còn rất nhiều giá trị chưa được khám phá.

Trong bối cảnh xu hướng sử dụng dược liệu và các sản phẩm có nguồn gốc thiên nhiên ngày càng phát triển trên thế giới, Việt Nam có nhiều lợi thế nhờ sở hữu hệ thực vật phong phú. Song lợi thế ấy chỉ có thể trở thành sức mạnh khi được nâng đỡ bởi nghiên cứu khoa học và đổi mới công nghệ.

Bài báo được công bố trên Phytochemistry Letters năm 2025 là một minh chứng cho hướng đi đó. Từ một loài cây mọc trong tự nhiên, các nhà khoa học Việt Nam đã phát hiện những hợp chất chưa từng được biết đến, đồng thời bước đầu xác định tiềm năng sinh học của chúng. Dù còn cần nhiều nghiên cứu tiếp theo để hướng tới ứng dụng, công trình vẫn góp phần khẳng định năng lực nghiên cứu của các nhà khoa học Việt Nam trong lĩnh vực hóa học dược liệu.

Con đường từ cây thuốc bản địa đến một sản phẩm chăm sóc sức khỏe là hành trình dài, đòi hỏi sự kiên trì của nhiều thế hệ nhà khoa học. Trên hành trình ấy, những công trình như nghiên cứu về Impatiens eberhardtii và những nhà khoa học như TS Bá Thị Châm đang lặng lẽ đóng góp bằng tri thức, sự bền bỉ và niềm tin vào giá trị của nguồn dược liệu Việt Nam. Đó cũng chính là cách họ góp phần nâng tầm cây thuốc Việt, không chỉ bằng những công bố quốc tế mà còn bằng khát vọng đưa các giá trị bản địa phục vụ sức khỏe con người và khẳng định vị thế của khoa học Việt Nam trên trường quốc tế.

Nguyệt Nhi