Các nhà khoa học vừa phát hiện một dấu hiệu sinh học tiềm năng có thể giúp dự đoán nguy cơ tái phát ở bệnh nhân chán ăn tâm thần ngay trước khi bệnh quay trở lại, mở ra hy vọng phát triển các phương pháp điều trị hiệu quả hơn cho căn bệnh tâm thần nguy hiểm này.
Chán ăn tâm thần (anorexia nervosa) là một rối loạn ăn uống nghiêm trọng, có thể đe dọa tính mạng và được xem là một trong những bệnh lý khó điều trị nhất trong lĩnh vực sức khỏe tâm thần. Dù các bác sĩ có thể giúp bệnh nhân phục hồi thể trạng và dinh dưỡng, còn các chuyên gia tâm lý hỗ trợ thay đổi những suy nghĩ và hành vi liên quan đến ăn uống, nhưng khoảng 40% bệnh nhân vẫn phải nhập viện trở lại chỉ trong vòng 6 tháng sau khi xuất viện.
Từ lâu, giới nghiên cứu đã tìm cách lý giải vì sao chứng chán ăn tâm thần lại có tỷ lệ tái phát cao đến vậy. Một nghiên cứu mới đăng trên tạp chí Translational Psychiatry cho thấy hai hormone liên quan đến cảm giác đói có thể đóng vai trò quan trọng trong quá trình này.
Nhóm nghiên cứu do nhà khoa học thần kinh Virginie Tolle thuộc Viện Y tế và Nghiên cứu y học Quốc gia Pháp (INSERM) dẫn đầu đã tập trung vào một loại hormone có tên ghrelin được dạ dày tiết ra để kích thích cảm giác đói, cùng với peptide có tên LEAP2 có khả năng ức chế hoạt động của ghrelin.
Theo bà Tolle, chứng chán ăn tâm thần được đặc trưng bởi việc người bệnh tự hạn chế ăn uống, thường đi kèm với tình trạng tăng vận động quá mức, dẫn đến suy dinh dưỡng nghiêm trọng và nhiều biến chứng nguy hiểm. Đây cũng là rối loạn tâm thần có tỷ lệ tử vong cao nhất hiện nay.
"Mặc dù mức độ nghiêm trọng rất lớn, hiện vẫn chưa có loại thuốc đặc hiệu nào điều trị hiệu quả chứng rối loạn này. Các phương pháp điều trị hiện tại chủ yếu dựa vào việc phục hồi dinh dưỡng và chăm sóc đa chuyên khoa, nhưng quá trình hồi phục kéo dài nhiều tháng và nguy cơ tái phát vẫn rất cao", bà cho biết.
Bà Tolle cùng các đông nghiệp đã tiến hành nghiên cứu trên 30 phụ nữ từ 18 đến 60 tuổi được chẩn đoán mắc chứng chán ăn tâm thần. Tất cả đều đang tham gia chương trình điều trị tái nuôi dưỡng kéo dài 4 tháng tại một trung tâm chuyên về rối loạn ăn uống.
Các tình nguyện viên được lấy mẫu máu trước khi điều trị, sau khi hoàn thành quá trình phục hồi cân nặng và tiếp tục được theo dõi sau 6 tháng.
Kết quả nghiên cứu cho thấy khi mới nhập viện, nồng độ LEAP2 ở bệnh nhân cao hơn khoảng 20% so với sau 4 tháng điều trị, thời điểm họ đã tăng cân trở lại. Do LEAP2 có tác dụng ngăn chặn tín hiệu của ghrelin, mức hormone này tăng cao có thể khiến cơ thể giảm phản ứng với cảm giác đói tự nhiên.
Các nhà nghiên cứu cũng phát hiện tỷ lệ giữa ghrelin và LEAP2 có liên quan đến khả năng kiểm soát xung động của bệnh nhân sau khi phục hồi cân nặng. Đáng chú ý, ở những người bị tái phát, nồng độ LEAP2 lại tiếp tục tăng trở lại sau khi xuất viện.
Để kiểm chứng thêm giả thuyết này, nhóm nghiên cứu đã tiến hành thí nghiệm trên chuột bị giảm khoảng 25% trọng lượng cơ thể do hạn chế thức ăn. Những con chuột này được lựa chọn giữa một phần thưởng thức ăn nhỏ nhận ngay lập tức hoặc một phần thưởng lớn hơn nếu chúng chờ đợi lâu hơn.
Kết quả cho thấy những con chuột bị bỏ đói trở nên bốc đồng hơn và xu hướng này chỉ giảm một phần sau khi được cho ăn trở lại. Đặc biệt, nồng độ LEAP2 cao có liên quan chặt chẽ với tình trạng xung động kéo dài ngay cả khi chúng đã hồi phục dinh dưỡng.
Bản đồ họa tóm tắt kết quả nghiên cứu.
Theo các nhà nghiên cứu, sự mất cân bằng giữa ghrelin và LEAP2 có thể góp phần duy trì vòng xoáy tái phát ở bệnh nhân chán ăn tâm thần, khiến quá trình hồi phục trở nên khó khăn hơn.
Nhóm tác giả cho rằng những thay đổi về chuyển hóa và nhận thức do việc hạn chế ăn uống kéo dài có thể ảnh hưởng đến khả năng đưa ra quyết định liên quan đến thực phẩm, từ đó làm giảm khả năng duy trì cân nặng ổn định sau điều trị.
Nếu được xác nhận trên các nghiên cứu quy mô lớn hơn, xét nghiệm máu đo nồng độ LEAP2 có thể trở thành công cụ giúp bác sĩ nhận diện sớm những bệnh nhân có nguy cơ tái phát, từ đó điều chỉnh phương pháp điều trị kịp thời trước khi tình trạng bệnh quay trở lại.
Ngoài vai trò như một dấu ấn sinh học dự báo tái phát, LEAP2 cũng được xem là mục tiêu đầy hứa hẹn cho các liệu pháp điều trị bằng thuốc trong tương lai.
"Các tín hiệu chuyển hóa vốn có nhiệm vụ điều hòa cơn đói dường như hoạt động theo cách khác ở những người mắc chứng chán ăn tâm thần và đồng thời tác động đến quá trình ra quyết định của não bộ", bà Tolle nhận định.
Theo nhà khoa học này, những hiểu biết mới về LEAP2 không chỉ mở ra triển vọng phát triển các chiến lược điều trị mới mà còn cho phép theo dõi bệnh nhân sát hơn và cá thể hóa phương pháp điều trị nhằm giảm nguy cơ tái phát.
Nghiên cứu đã được trình bày tại Diễn đàn các Hiệp hội Thần kinh học châu Âu năm 2026 và đồng thời được công bố trên tạp chí Translational Psychiatry.
Minh Nguyễn (theo Science Alert)