Sửa 4 luật công thương nhằm tạo thuận lợi cho doanh nghiệp, bảo vệ người tiêu dùng

Hoàn thiện cơ chế quản lý, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp

Tại phiên thảo luận và giải trình sáng 28/10, nhiều đại biểu Quốc hội đã đóng góp ý kiến về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Các ý kiến tập trung vào việc bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật, nâng cao hiệu quả thực thi và hạn chế phát sinh thêm thủ tục cho người dân, doanh nghiệp.

Một trong những nội dung được quan tâm là đề xuất bãi bỏ một số quy định về hợp đồng và chế tài trong Luật Thương mại. Giải trình vấn đề này, Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng cho biết việc sửa đổi nhằm khắc phục tình trạng chồng chéo với Bộ luật Dân sự, tạo cơ sở áp dụng pháp luật thống nhất, đồng thời giảm chi phí tuân thủ và mở rộng quyền thỏa thuận của các bên trong giao dịch thương mại.

Theo Bộ trưởng, việc chuyển sang áp dụng các quy định của Bộ luật Dân sự cần được thực hiện theo lộ trình phù hợp để doanh nghiệp và thị trường có thời gian thích ứng. Dự thảo đã tính đến điều khoản chuyển tiếp, đối chiếu với Điều 688 Bộ luật Dân sự nhằm bảo đảm tính đồng bộ. Thời gian tới, Bộ Công Thương sẽ tăng cường phổ biến, hướng dẫn để doanh nghiệp nắm rõ quy định mới và triển khai thuận lợi.

Đối với hoạt động thuộc phạm vi độc quyền nhà nước trong thương mại, dự thảo hướng đến xác định rõ danh mục, thời hạn và căn cứ pháp lý, đồng thời tăng tính công khai, minh bạch. Tuy nhiên, những nội dung liên quan đến quốc phòng, an ninh vẫn phải tuân thủ quy định về bảo vệ bí mật nhà nước và pháp luật chuyên ngành. Theo Bộ trưởng Lê Mạnh Hùng, các danh mục thuộc lĩnh vực này được quy định theo cơ chế bảo mật hiện hành, do đó không thể công khai như những lĩnh vực thông thường.

Với hoạt động xúc tiến thương mại, cơ quan soạn thảo đề xuất tiếp tục duy trì hạn mức khuyến mại nhằm ngăn ngừa tình trạng doanh nghiệp có tiềm lực lớn sử dụng ưu đãi để gây sức ép, làm suy giảm khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp nhỏ và vừa. Quy định cũng cần đủ linh hoạt để đáp ứng các chương trình khuyến mại tập trung. Riêng đối với phiếu mua hàng, mã giảm giá và những hình thức ưu đãi tương tự, Bộ trưởng cho biết cần tiếp tục đánh giá tác động trước khi đưa ra quy định cụ thể, do các hình thức này có tính chất pháp lý đa dạng và phức tạp.

Trong lĩnh vực cạnh tranh, việc nhận diện doanh nghiệp có khả năng chi phối thị trường số cũng là vấn đề đáng chú ý. Bộ trưởng Lê Mạnh Hùng cho biết dự thảo bổ sung tiêu chí xác định vị trí thống lĩnh theo hướng doanh nghiệp có thị phần từ 10% trở lên và sở hữu sức mạnh thị trường đáng kể có thể thuộc diện xem xét. Cách tiếp cận này được xây dựng trên cơ sở kinh nghiệm lập pháp của một số nền kinh tế như Liên minh châu Âu, Vương quốc Anh và Hàn Quốc.

Thực tế, sức mạnh của doanh nghiệp trên môi trường số không chỉ thể hiện qua thị phần mà còn nằm ở khả năng kiểm soát dữ liệu người dùng, hiệu ứng mạng lưới, chi phí chuyển đổi dịch vụ và hệ sinh thái công nghệ. Vì vậy, một doanh nghiệp dù chưa chiếm tỷ trọng lớn về thị phần vẫn có thể tạo ra rào cản đáng kể đối với đối thủ mới. Dự thảo đồng thời hướng đến làm rõ các hành vi thiết kế giao diện số gây nhầm lẫn cho người dùng, cũng như hoàn thiện quy định về thời hiệu xử phạt, trong đó đề xuất thời hạn 5 năm đối với một số hành vi phức tạp và 1 năm đối với các vi phạm còn lại.

Ở lĩnh vực quản lý ngoại thương, định hướng xuyên suốt là chuyển từ xử lý trực tiếp nhiều thủ tục sang tăng cường quản lý thống nhất và giám sát sau phân cấp. Bộ Công Thương dự kiến tiếp tục ban hành tiêu chuẩn, quy chuẩn, quy trình và vận hành hệ thống điện tử tập trung cấp chứng nhận xuất xứ hàng hóa (C/O), trong khi UBND cấp tỉnh trực tiếp thực hiện nhiệm vụ cấp, kiểm tra và xác minh xuất xứ theo thẩm quyền được giao.

Cùng với đó, dự thảo đề xuất loại bỏ một số thủ tục xin phép không còn cần thiết, đơn giản hóa quy trình xuất nhập khẩu và tăng quyền chủ động cho địa phương trong xử lý những trường hợp thuộc thẩm quyền. Đối với hàng hóa tạm nhập, tái xuất phục vụ đo kiểm, thi đấu, biểu diễn nghệ thuật, khám chữa bệnh hoặc hoạt động nhân đạo, Bộ trưởng cho rằng nhu cầu thực tế rất đa dạng, khó có thể liệt kê đầy đủ trong luật. Vì vậy, những nội dung cần điều chỉnh chi tiết sẽ được giao Chính phủ hướng dẫn để bảo đảm tính linh hoạt.

Bảo vệ người tiêu dùng phải đi đôi với khả năng thực thi

Bên cạnh mục tiêu cắt giảm thủ tục, các đại biểu Quốc hội nhấn mạnh việc phân cấp và đơn giản hóa quy định không được làm suy giảm hiệu quả bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Đặc biệt, sự phát triển nhanh của thương mại điện tử đang đặt ra yêu cầu làm rõ trách nhiệm của các nền tảng trung gian và cơ chế giải quyết tranh chấp.

Đại biểu Phạm Văn Hòa (Đoàn Đồng Tháp) cho rằng người mua hàng trực tuyến vẫn có thể gặp tình trạng nhận hàng giả, hàng kém chất lượng hoặc sản phẩm không đúng nội dung quảng cáo. Khi phát sinh vấn đề, việc liên hệ với người bán, đổi trả hàng và yêu cầu bồi thường chưa phải lúc nào cũng thuận lợi. Do đó, đại biểu đề nghị quy định cụ thể trách nhiệm kiểm tra, giám sát hàng hóa của các sàn thương mại điện tử, đồng thời xác định rõ trách nhiệm liên đới bồi thường khi quyền lợi người tiêu dùng bị xâm phạm.

Về việc thu thập và sử dụng dữ liệu cá nhân, đại biểu Nguyễn Vũ Trung (Đoàn TP.HCM) đánh giá tích cực đối với hướng sửa đổi yêu cầu doanh nghiệp tách biệt sự đồng ý của người tiêu dùng theo từng mục đích xử lý thông tin. Tuy nhiên, đại biểu cho rằng quyền từ chối hoặc rút lại sự đồng ý phải được thực hiện thuận tiện, không bị cản trở bởi cách thiết kế giao diện. Người tiêu dùng cũng không nên mất quyền tiếp cận hàng hóa, dịch vụ chỉ vì không chấp thuận cung cấp những thông tin không cần thiết cho giao dịch.

Đại biểu đề nghị bổ sung trách nhiệm của doanh nghiệp trong việc chứng minh sự đồng ý hợp lệ, đồng thời phân biệt rõ thông tin được người tiêu dùng cho phép cung cấp với mục đích sử dụng dữ liệu. Theo đại biểu, quyền từ chối cần được bảo đảm thực chất, thay vì buộc người dân phải tìm hiểu nhiều quy định mới có thể thực hiện quyền của mình.

Đối với hợp đồng theo mẫu và điều kiện giao dịch chung, đại biểu Nguyễn Vũ Trung đề nghị làm rõ căn cứ xác định hàng hóa, dịch vụ thuộc danh mục phải đăng ký khi thẩm quyền xây dựng danh mục được đề xuất chuyển từ Thủ tướng Chính phủ sang Bộ Công Thương. Việc lựa chọn cần dựa trên tính thiết yếu, số lượng người sử dụng, thời hạn hợp đồng, khả năng chuyển đổi nhà cung cấp, mức độ bất cân xứng thông tin và nguy cơ thiệt hại. Đồng thời, cần đánh giá tác động, tham vấn cơ quan chuyên ngành và đối tượng chịu ảnh hưởng, công khai căn cứ ban hành, quy định thời gian chuyển tiếp và tránh trùng lặp với thủ tục chuyên ngành.

Trong khi đó, đại biểu Nguyễn Thị Sửu (Đoàn TP. Huế) nhấn mạnh yêu cầu phối hợp giữa Bộ Công Thương, Bộ Tài chính và UBND cấp tỉnh trong xác minh xuất xứ hàng hóa. Theo đại biểu, cần xác định rõ cơ quan đầu mối điều phối thông tin, yêu cầu xác minh với nước ngoài, cơ chế chia sẻ kết quả và xử lý trường hợp có chứng cứ không thống nhất. Các cơ quan cũng cần hạn chế yêu cầu doanh nghiệp nộp lại những thông tin còn giá trị đã có trong hệ thống.

Hai đại biểu Nguyễn Vũ Trung và Nguyễn Thị Sửu cùng lưu ý rằng việc phân cấp hỗ trợ, giải quyết yêu cầu của người tiêu dùng phải gắn với nguồn lực thực hiện. Chính quyền địa phương cần được bảo đảm nhân sự, nghiệp vụ, kinh phí và hạ tầng phù hợp; đồng thời phải có cơ chế chuyển những vụ việc phức tạp, liên tỉnh hoặc vượt thẩm quyền đến cơ quan có trách nhiệm. Đại biểu Nguyễn Thị Sửu cũng đề nghị rà soát đồng bộ quy định về thời hiệu xử lý vi phạm cạnh tranh, căn cứ tính chế tài, trách nhiệm giám định, truy xuất hồ sơ và hiệu lực chuyển tiếp, tránh phát sinh khoảng trống pháp lý.

Giải trình về nội dung này, Bộ trưởng Lê Mạnh Hùng cho biết dự thảo quy định doanh nghiệp phải tạo điều kiện để người tiêu dùng chủ động đồng ý hoặc từ chối cung cấp dữ liệu theo từng mục đích riêng biệt, nghiêm cấm việc ép buộc chấp thuận gộp. Đối với hỗ trợ thương lượng khi phát sinh tranh chấp, trách nhiệm được phân định theo phạm vi địa bàn: UBND cấp xã xử lý vụ việc trong một xã, UBND cấp tỉnh giải quyết trường hợp liên quan nhiều xã, còn các vụ việc liên tỉnh thuộc trách nhiệm của các bộ chuyên ngành theo phân công của luật.

Bộ Công Thương cũng đang phát triển tổng đài tiếp nhận thông tin và các nền tảng số nhằm hỗ trợ người dân gửi yêu cầu, khiếu nại trực tuyến, giảm thời gian và chi phí đi lại. Định hướng này được kỳ vọng giúp việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trở nên thuận tiện hơn, song hiệu quả thực tế vẫn phụ thuộc vào khả năng phối hợp và xử lý đến cùng các vụ việc.

Bộ trưởng Lê Mạnh Hùng nhấn mạnh, việc sửa đổi 4 luật tập trung vào ba mục tiêu: đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với cơ chế kiểm tra, hậu kiểm; cắt giảm thủ tục hành chính và chi phí tuân thủ; tháo gỡ các điểm nghẽn thể chế để khơi thông nguồn lực sản xuất, kinh doanh, đồng thời bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp.

Cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục phối hợp với Ủy ban Kinh tế và Tài chính cùng các cơ quan liên quan của Quốc hội để tiếp thu ý kiến, hoàn thiện dự thảo trước khi trình Quốc hội xem xét, quyết định. Yêu cầu đặt ra là các quy định sau sửa đổi không chỉ thông thoáng hơn trên văn bản mà còn phải khả thi trong thực tiễn, giúp doanh nghiệp giảm gánh nặng thủ tục và người tiêu dùng thực sự được bảo vệ.

Trần Huyền