Chuyển đổi cách vận hành, nâng hiệu quả sử dụng năng lượng công nghiệp

Chuyển đổi cách vận hành, nâng hiệu quả sử dụng năng lượng công nghiệp.

Từ cải tiến vận hành đến xây dựng văn hóa tiết kiệm năng lượng

Theo Bộ Công Thương, các ngành công nghiệp hiện chiếm hơn 50% tổng mức tiêu thụ năng lượng toàn quốc, trong khi tiềm năng tiết kiệm năng lượng còn khoảng 20 - 30%. Đây là dư địa đáng kể để doanh nghiệp vừa cải thiện hiệu quả kinh tế, vừa đóng góp vào mục tiêu bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Khi chi phí điện, nhiên liệu và các nguồn năng lượng đầu vào ngày càng ảnh hưởng trực tiếp đến giá thành sản phẩm, tối ưu hóa tiêu thụ năng lượng không còn đơn thuần là giải pháp cắt giảm chi phí mà đã trở thành một yếu tố quan trọng trong chiến lược cạnh tranh dài hạn.

Thực tế cho thấy, không phải mọi giải pháp tiết kiệm năng lượng đều cần đến những dự án đầu tư quy mô lớn. Tại Công ty TNHH Lọc hóa dầu Nghi Sơn (NSRP), hàng trăm sáng kiến cải tiến xuất phát từ chính hoạt động sản xuất thường nhật đã mang lại hiệu quả đáng kể. Với công suất thiết kế 200.000 thùng dầu thô/ngày, là tổ hợp lọc hóa dầu lớn nhất Việt Nam hiện nay, NSRP cho thấy chỉ cần những điều chỉnh phù hợp trong vận hành cũng có thể tạo ra giá trị kinh tế và môi trường trên quy mô lớn.

Tháng 9/2025, doanh nghiệp phát động Chiến dịch Tiết kiệm Năng lượng & ESG trên toàn nhà máy, thu hút khoảng 35% lực lượng lao động tham gia và tiếp nhận hơn 600 ý tưởng. Qua quá trình thẩm định về mặt kỹ thuật, 103 sáng kiến được lựa chọn đưa vào thực tiễn. Theo thống kê của công ty, các giải pháp này tạo ra giá trị tiết kiệm năng lượng ước tính khoảng 16,7 triệu USD, đồng thời giảm khoảng 152.000 tấn CO2.

Điểm đáng chú ý là nhiều sáng kiến không đòi hỏi nguồn vốn đầu tư lớn mà chủ yếu tập trung khai thác tốt hơn hệ thống thiết bị, tài sản và quy trình sẵn có. Việc điều chỉnh thông số kỹ thuật, kiểm soát các công đoạn sản xuất và cải thiện khả năng thu hồi nhiệt đã góp phần hạn chế thất thoát năng lượng. Khi được triển khai đồng bộ trên toàn bộ tổ hợp, những thay đổi tưởng chừng nhỏ này lại tạo ra hiệu quả cộng hưởng đáng kể.

Hiệu quả đạt được từ chiến dịch năm 2025 là kết quả của quá trình cải tiến liên tục được NSRP duy trì kể từ khi nhà máy đi vào vận hành thương mại tháng 11/2018. Chỉ số Cường độ Năng lượng (Energy Intensity Index - EII) đã giảm từ 103,9 xuống 87,5; trong khi mức tiêu hao năng lượng trên mỗi thùng dầu thô chế biến giảm từ 920 xuống còn 709 MJ/thùng. Những chuyển biến này phản ánh nỗ lực kiểm soát năng lượng trong toàn bộ chuỗi hoạt động sản xuất, đồng thời cho thấy hiệu quả tích lũy của việc duy trì kỷ luật vận hành.

Theo ông Kazutaka Yamato, Tổng Giám đốc NSRP: "Tại NSRP, chúng tôi xem phát triển bền vững và vận hành xuất sắc là hai mục tiêu bổ trợ lẫn nhau. Mỗi cải tiến giúp sử dụng năng lượng hiệu quả hơn đều góp phần nâng cao cả hiệu quả môi trường lẫn năng lực cạnh tranh dài hạn của Công ty. Bằng việc trao quyền cho người lao động thúc đẩy cải tiến liên tục, chúng tôi có thể tạo ra giá trị bền vững cho các bên liên quan và đóng góp vào các mục tiêu phát triển bền vững của Việt Nam".

Từ trường hợp NSRP có thể thấy, yếu tố con người giữ vai trò quan trọng trong việc hiện thực hóa mục tiêu tiết kiệm năng lượng. Người trực tiếp vận hành thiết bị thường là những người hiểu rõ nhất các bất cập, điểm nghẽn và nguy cơ thất thoát trong quá trình sản xuất. Vì vậy, khuyến khích cán bộ, công nhân viên chủ động đề xuất sáng kiến, đồng thời xây dựng cơ chế đánh giá, khen thưởng phù hợp sẽ giúp hình thành thói quen sử dụng năng lượng có trách nhiệm.

Cách tiếp cận này cũng đang được Tổng công ty Giấy Việt Nam (Vinapaco) triển khai thông qua hoạt động tuyên truyền và đào tạo nội bộ. Tại các đơn vị trực thuộc, quy định về sử dụng điện an toàn, tiết kiệm được áp dụng trong vận hành máy móc, thiết bị sản xuất và hệ thống chiếu sáng. Các pano, khẩu hiệu, biển cảnh báo được bố trí tại nhiều khu vực nhằm nhắc nhở người lao động thực hiện đúng quy trình.

Ông Ngô Tiến Luân, Trưởng phòng kỹ thuật Vinapaco cho biết: "Tổng công ty cũng tập trung lĩnh vực đào tạo nâng cao nhận thức của cán bộ công nhân viên để đảm bảo thực hiện mục tiêu tiết giảm năng lượng. Cụ thể, hàng năm Tổng công ty có kế hoạch cử cán bộ chuyên môn tham gia các khóa học bồi dưỡng, tập huấn tiết kiệm năng lượng để nâng cao kiến thức, từ đó tổ chức hướng dẫn và lan tỏa đến người lao động thực hiện sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả".

Tuy nhiên, nâng cao nhận thức chỉ là một phần trong bài toán tổng thể. Để đạt hiệu quả lâu dài, doanh nghiệp cần kết hợp đồng thời nhiều giải pháp, từ cải tiến công nghệ, thay đổi nguồn cung năng lượng đến thiết lập hệ thống quản lý và giám sát tiêu thụ. Trong đó, việc thay thế thiết bị cũ bằng động cơ, máy bơm, hệ thống thông gió và chiếu sáng có hiệu suất cao là hướng đi cần được ưu tiên. Công nghệ biến tần cũng có thể điều chỉnh tốc độ động cơ theo nhu cầu thực tế, hạn chế tình trạng vận hành dư công suất tại các hệ thống máy nén khí, quạt lò hơi, máy nghiền và máy bơm.

Đồng bộ công nghệ, quản trị để khai thác dư địa tiết kiệm

Một minh chứng cho hiệu quả của đổi mới công nghệ là Công ty Cổ phần Gạch Granit Nam Định (Công ty VID). Thay vì chỉ tập trung vào các biện pháp tiết giảm điện năng trong ngắn hạn, doanh nghiệp đã đầu tư cải tiến dây chuyền sản xuất nhằm giảm mức tiêu hao nhiên liệu và tận dụng tối đa nhiệt lượng phát sinh.

Ông Nguyễn Kim Túc, Tổng giám đốc Công ty VID chia sẻ, doanh nghiệp đã ứng dụng biến tần cho các động cơ, qua đó giảm khoảng 10 - 20% lượng điện tiêu thụ. Đáng chú ý, hệ thống lò nung được đầu tư công nghệ tiết kiệm nhiên liệu, sử dụng vòi đốt titanium có khả năng thu hồi và đốt lại khí thải dư, giúp giảm gần 30% năng lượng so với công nghệ cũ.

Không dừng ở đó, VID còn tận dụng nhiệt lượng từ lò nung để phục vụ công đoạn sấy sản phẩm. Việc bố trí lò than xích gần tháp sấy giúp giảm thất thoát nhiệt trên đường ống, trong khi hệ thống thu hồi nhiệt từ lò nung được kết nối với lò sấy, giúp công đoạn này gần như không phải sử dụng thêm nhiên liệu đốt. Theo kế hoạch trong 5 năm tới, doanh nghiệp dự kiến đầu tư cơ sở sản xuất mới, hướng tới giảm mức tiêu thụ gas từ 0,95 kg/m2 gạch nung xuống dưới 0,5 kg/m2, đồng thời nâng công suất từ 4 triệu lên 20 - 25 triệu m2 gạch/năm mà vẫn bảo đảm chất lượng sản phẩm.

Bên cạnh đổi mới thiết bị, xây dựng hệ thống quản lý năng lượng theo tiêu chuẩn ISO 50001 cũng là giải pháp giúp doanh nghiệp kiểm soát tiêu thụ năng lượng một cách bài bản. Thông qua quy trình đánh giá, theo dõi và cải tiến định kỳ, các đơn vị có thể xác định những khâu sử dụng năng lượng chưa hiệu quả, từ đó xây dựng kế hoạch khắc phục phù hợp.

Tại Công ty Cổ phần Sữa Việt Nam (Vinamilk), hệ thống quản lý năng lượng theo ISO 50001 đã được áp dụng tại 100% nhà máy từ năm 2013. Người lao động được đào tạo về nhận thức và quy trình quản lý năng lượng; những cá nhân có liên quan trực tiếp đến hệ thống phải tham gia các khóa cập nhật kiến thức ít nhất mỗi năm một lần.

Anh Nguyễn Quốc Phong, Trưởng ban năng lượng, môi trường, kinh tế tuần hoàn Công ty Cổ phần Sữa Việt Nam cho biết: "Hệ thống quản lý năng lượng theo tiêu chuẩn ISO 50001 là công cụ quản lý năng lượng tiên tiến, có phương pháp đánh giá hệ thống khoa học, hiện đại giúp các nhà máy nhận diện được những tồn tại và tiềm năng có thể tiết kiệm năng lượng".

Song song với hệ thống quản lý, việc ứng dụng công nghệ đo đếm, phân tích và giám sát tiêu thụ năng lượng theo thời gian thực cũng cần được chú trọng. Thông qua dữ liệu vận hành, doanh nghiệp có thể phát hiện sớm những dấu hiệu bất thường, xác định vị trí rò rỉ hoặc thất thoát điện năng để xử lý kịp thời. Việc kiểm soát các thiết bị tiêu thụ công suất lớn, sắp xếp lịch sản xuất hợp lý nhằm hạn chế vận hành vào giờ cao điểm, tránh để máy móc hoạt động không tải và thực hiện bảo dưỡng định kỳ cũng góp phần duy trì hiệu suất thiết bị.

Định hướng này phù hợp với yêu cầu tại Chỉ thị số 20/CT-TTg ngày 8/6/2023 của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường tiết kiệm điện giai đoạn 2023 - 2025 và các năm tiếp theo. Theo đó, cả nước phấn đấu tiết kiệm tối thiểu 2% tổng điện năng tiêu thụ hằng năm. Đối với cơ sở sử dụng trên 1 triệu kWh/năm, yêu cầu đặt ra là tiết kiệm ít nhất 2% điện năng tiêu thụ trên một đơn vị sản phẩm mỗi năm hoặc 2% tổng điện năng tiêu thụ trong năm. Các doanh nghiệp cũng được khuyến khích phát triển điện mặt trời mái nhà và áp dụng những giải pháp sử dụng năng lượng hiệu quả.

Theo khảo sát của Tổ chức Phát triển Công nghiệp Liên hợp quốc (UNIDO), doanh nghiệp lần đầu áp dụng hệ thống quản lý năng lượng có thể đạt mức tiết kiệm từ 10 - 20%. Con số này cho thấy dư địa cải thiện hiệu suất tại các cơ sở sản xuất vẫn còn đáng kể nếu có phương pháp quản trị phù hợp.

Trong dài hạn, tiết kiệm năng lượng cần được nhìn nhận như một quá trình liên tục, thay vì phong trào ngắn hạn hoặc nhiệm vụ riêng của bộ phận kỹ thuật. Sự kết hợp giữa nhận thức của người lao động, công nghệ hiệu suất cao, tiêu chuẩn quản lý và giám sát chặt chẽ sẽ giúp doanh nghiệp kiểm soát tốt hơn nguồn lực đầu vào. Đây cũng là hướng đi thiết thực để giảm áp lực lên hệ thống điện quốc gia, nâng cao năng lực cạnh tranh và từng bước chuyển hóa mục tiêu tăng trưởng xanh thành kết quả cụ thể trong hoạt động sản xuất.

Trần Huyền