Đọc một truyện ngắn của Vĩnh Quyền

Không tính sách sử, phim tư liệu và phim điện ảnh, trong các thư viện của chúng ta đến nay đã lưu trữ hàng trăm tiểu thuyết về chiến tranh Việt Nam và về thời hậu chiến. Trong khi đó, chỉ với 2.500 chữ, A Desolate Evening on the Fault Line cũng muốn làm điều tương tự. Và đã làm được, theo cách kiểu riêng của nó.

Tác giả Vĩnh Quyền.

Kết thúc từ hơn 40 năm trước, chiến tranh bất ngờ tự kể chuyện mình qua lời chào hỏi sơ kiến giữa hai người đàn bà, một Mỹ một Việt, và bằng một tấm ảnh cũ trong tủ cá nhân phòng thay áo nữ của một trường đại học y tại California:

Bốn giờ chiều, phòng thay áo nữ của Bệnh viện Đại học y Nam California đông như hậu trường sân khấu thời trang.

“Mới đến?” người có thân hình phốp pháp và gương mặt trẻ con đứng cạnh Mỵ thân thiện hỏi.

Mỵ gật đầu, “Vâng.”

“Trung Quốc?”

“Không, Việt Nam.”

“Bạn biết không, cha tôi tử trận ở Việt Nam. Hôm nay ngày giỗ thứ bốn mươi...”.

Người phụ nữ chỉ vào bức ảnh đen trắng đính phía bên trong tủ áo của mình. Đôi chỗ trên viền bức ảnh bị cháy xém, nhưng khuôn mặt người lính trẻ đẹp trai, xanh xao và nhẵn nhụi vẫn còn khá rõ.

“Ô, thật là...”, Mỵ không biết nói sao.

Người đàn bà Mỹ tiếp tục khi chui đầu vào chiếc áo thun, “Mẹ tôi nhận được tin khủng khiếp đúng ngày sinh ra tôi”.

“Vậy tôi kém chị mười tuổi”, Mỵ liếc vào gương và vuốt sửa nếp tóc. “Xin lỗi, tôi phải đi trước”.

“Vâng, mình Catherine, khoa gây mê. Cuối tuần vui vẻ nhé”.

“Mỵ, tu nghiệp sinh. Cuối tuần vui vẻ”.

Chiến tranh là đứt gãy lớn nhất của nhân loại. Tôi đã không thể tin rằng có nhà văn mô tả đứt gãy ấy chỉ bằng âm thanh phát ra từ những thước phim tư liệu chưa xử lý (raw) chiếu trong căn phòng luôn kín cửa và cách âm kém ở một trang trại ngoại ô hoang vắng. Oái ăm hơn nó được nghe bởi một nữ nghiên cứu sinh y khoa người Việt ba mươi tuổi ly hôn ở trọ phòng liền kề vào những đêm ông chủ trang trại có khách nữ đến thăm. Âm thanh cuộc chiến Việt - Mỹ từ bên kia vách ngăn biến trại thành âm thanh cuộc làm tình hoang thú đến mức khiến người nghe muốn phát điên, vừa khinh bỉ lại vừa khao khát:

Đó không hẳn là những lời thì thầm khuyến dụ, hay nụ hôn kêu chụt, hay nhịp thở dồn dập, nói chung là những thanh âm, tiếng động có thể có của một cuộc ái ân thuộc về con người. Ngược lại, Mỵ còn nghe cả những cơn gào thét man dại và kêu khóc tức nghẹn. Mỵ đi từ tâm trạng bị quấy rối bứt rứt đến vạ vật ám tưởng những gì đang diễn ra bên kia vách gỗ. Khi đôi tình nhân rời tổ quỷ, tiếng bước chân của họ trên hành lang lát ván xa dần cũng là khi Mỵ co quắp trên giường, tột cùng hoang lạnh.

Tập tản văn song ngữ "Who Can Fly / Ai biết bay?" (NXB Hội Nhà văn, 2016).

Vĩnh Quyền đã làm nên khác biệt như thế, và không dừng lại ở đó. Cái rùng mình của đường đứt gãy San Andreas làm hư hại trang trại, phơi lộ đứt gãy khác trong tâm hồn những người Mỹ liên quan trực tiếp hay gián tiếp đến chiến tranh Việt Nam. Thỉnh thoảng họ cùng nhau xem lại những thước phim chiến trường có hình ảnh của người thân:

Thận trọng đi vào phòng bên cạnh đang mở toang, trống ngực Mỵ đập dữ, không phải vì sợ thanh rầm nào tiếp tục rơi mà vì sắp khám phá cái không gian ám ảnh, nơi John tiếp phụ nữ, nơi Catherine cũng vừa ở trong trận động đất. Nhưng chẳng có giường ngủ rộng như Mỵ luôn tưởng. Nói đúng ra chẳng có gì ngoài máy chiếu phim 16 ly tróc gần hết sơn đặt cuối phòng, một màn ảnh bằng vải đã ố vàng treo trên tường đối diện, giữa phòng chỏng chơ mấy chiếc ghế bọc da, hai trong số đó đã bị thanh rầm đè gãy.

Mỵ giật mình bởi đèn chiếu vụt sáng và bành phim quay rè rè. Điện vừa được cấp trở lại. Chiến tranh Việt Nam hơn bốn mươi năm trước rùng rùng hiện lên màn ảnh, không theo kịch bản nào, chỉ là những trường đoạn rời: cảnh lính Mỹ đánh răng, đọc thư nhà, cười đùa trong doanh trại. Mỵ nhận ra John giữa những người lính trong một cảnh quay, tay cầm micro hướng về một người lính đánh trần, và hỏi những câu chuẩn bị sẵn trong sổ tay phóng viên, là người lính có gương mặt nhợt nhạt, nhẵn nhụi ở bức ảnh đính trong tủ áo của Catherine. Phim chuyển đột ngột sang một trận càn: những lính Mỹ kêu cứu với vết thương mở toang hoác. Tiếp đó là cảnh xác du kích, xác đàn bà trẻ con nằm tráo đầu bên bìa một ngôi làng Việt Nam ngùn ngụt cháy. Thế rồi, cũng đột ngột như khi bắt đầu, cuộn phim tắt phụp và máy chiếu dừng lại.

Thời gian thực của truyện ngắn cũng là thời gian diễn ra cái quẫy nhẹ của đường đứt gãy San Andreas. Nhưng nó đồng thời bao chứa nhiều đứt gãy khác: Đứt gãy văn hóa ngôn ngữ giữa các dân tộc, đứt gãy Biển Đông Việt - Trung, đứt gãy hạnh phúc hôn nhân cá nhân… 

Rập thơ song ngữ "Dragon Beach / Bãi biển rồng" (NXB Hội Nhà Văn, 2017).

Tôi đã lướt qua chi tiết này ở giữa truyện: Nếu không phải trực đêm, Mỵ thường về tới căn hộ vào khoảng 5 giờ 30, lúc nắng ấm còn vương trên đồng cỏ. Không một lời chào đón của ai nếu bỏ qua tiếng sủa dấm dẳng của bốn con chó. Hơn một tháng sống chung chúng vẫn chưa nhìn nhận người đàn bà da vàng thuộc về trang trại.

Vậy là tôi phải trở lại với nó, để thấy hết lòng thiết tha của người đàn bà Việt ở phần kết: Mỵ ngồi bệt giữa sân chan chứa ánh trăng. Cánh đồng cỏ chung quanh im lìm nhuộm sắc vàng cháy. Bốn con chó liếm tay Mỵ trong khi cô lắng chờ dấu hiệu từ thăm thẳm lòng đất. Sau cái cựa mình tỉnh giấc ban chiều, đường đứt gãy San Andreas có thể phát đi dư chấn bất cứ lúc nào.

Và tôi nhận ra chiều hoang trong tên truyện ngắn chính là mảnh đời, là tâm hồn người phụ nữ Việt tên Mỵ.

Cuối cùng, tôi vẫn đọc ra căn cốt truyền thống vô thức của nhà văn phương Đông này. Nó luôn đáng quý, tất nhiên. Nhưng với một truyện ngắn như A Desolate Evening on the Fault Line, lại là yếu tố đáng tiếc. Nó khiến nhà văn Vĩnh Quyền vướng bận với băng bó, hàn gắn. Nó cản trở ông đi đến cùng với đứt gãy, như một nhà văn phương Tây. 

ZAC HERMAN