Điều ít biết về tác giả của 12 bức phù điêu tại chợ Bến Thành

44 năm đứng trên bục giảng của 2 ngôi trường đào tạo mỹ thuật danh tiếng ở vùng đất Biên Hòa và Gia Định, tên tuổi và sự nghiệp cùng những cống hiến của ông được lược ghi trên tấm bia mộ trong khuôn viên phần đất nhà ngày nay thuộc phường Tân Hạnh, tỉnh Vĩnh Long: “Lê Văn Mậu - Họa sĩ - Điêu khắc gia - Cựu Giáo sư Đại học Mỹ thuật; Giải Nhất tượng đài “Dòng lịch sử Việt Nam huy hoàng (1973)”; Chủ tịch Hội đồng chấm giải điêu khắc của giải thưởng Văn học nghệ thuật toàn quốc (1973-1974); được đăng tiểu sử trong sưu tập “Who’s Who in Việt Nam 1975” (Nhân vật Việt Nam); Viện Nghiên cứu Mỹ thuật Việt Nam 1981, Viện Bảo tàng Mỹ thuật TP Hồ Chí Minh và Biên Hòa”.

Họa sĩ, điêu khắc gia Lê Văn Mậu, sinh ngày 8/8/1917 tại xã Tân Hạnh, Vĩnh Long. Vốn là người có năng khiếu hội họa từ thuở nhỏ, học xong bậc tiểu học ông được gia đình đưa lên Sài Gòn học tiếp trung học. Ông thi đậu vào Trường Mỹ nghệ thực hành Biên Hòa. Bài thi tốt nghiệp được xếp loại xuất sắc.

Nhà điêu khắc Lê Văn Mậu.

Năm 1937, Lê Văn Mậu đậu hạng nhất kỳ thi tốt nghiệp và được chuyển thẳng vào Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương ở Hà Nội (khóa học 1937-1942). Các tác phẩm điêu khắc đầu tay bằng thạch cao trong thời gian học tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, như Thiếu nữ khỏa thân, Đám rước đã để lại nhiều dấu ấn. Bức tượng Thiếu nữ khỏa thân được chấm 18/20 điểm và bức phù điêu Đám rước được chọn đi dự triển lãm tại Pháp.

Trên một tờ báo Pháp có in nhận xét: “Tác phẩm Đám rước của Lê Văn Mậu, với bố cục và sự tìm tòi trong cách thể hiện, đã báo hiệu một nghệ sĩ tài năng”. Tuy nhiên vào năm 1941, do bận việc gia đình phải về gấp Vĩnh Long để giải quyết, ông quyết định xin thôi học trong khi chỉ còn một năm nữa là thi tốt nghiệp.

Từ giã Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, Lê Văn Mậu trở lại miền đất phương Nam, ông tiếp tục đeo đuổi nghề mình yêu thích và từ năm học 1943 - 1944 ông trở thành giáo viên dạy môn điêu khắc và môn vẽ ở Trường Mỹ nghệ thực hành Biên Hòa. Hình bóng một người thầy ăn mặc chỉn chu, giảng dạy nghiêm túc, truyền đạt cặn kẽ từ lý thuyết đến thực hành đã để lại nhiều ấn tượng tốt đẹp trong đồng nghiệp và học sinh. Từ năm 1961 - 1963, ông làm hiệu trưởng trường này.

Trường Mỹ nghệ thực hành Biên Hòa, nơi ông giảng dạy và sáng tác nổi tiếng với dòng gốm mỹ nghệ với những sản phẩm gốm trang trí đặc trưng. Vào năm 1952, nhà thầu sửa chữa chợ Bến Thành đã đặt hàng Trường Mỹ nghệ thực hành Biên Hòa làm những bức phù điêu đặt trên 4 cửa chính ra vào chợ. Thầy Lê Văn Mậu được giao sáng tác 12 bức phù điêu với các hình ảnh tượng trưng cho sản vật vùng đồng bằng sông Cửu Long. 

Được sự hỗ trợ của đồng nghiệp và những nghệ nhân lành nghề làng gốm Biên Hòa, 12 bức phù điêu được hoàn thành đem vào lò nung. Kết quả cho ra lò những sản phẩm rất đẹp với màu men trắng ta, trắng ngà ngà màu vàng mỡ gà rất hiếm gặp, cộng với nhiệt độ không đồng đều khi nung nên khi ra lò có miếng màu nhạt, màu đậm, càng tôn vẻ đẹp những bức phù điêu của vùng gốm nổi tiếng đất Đồng Nai.

Trải qua hơn 73 năm với bao đổi thay của thời cuộc, nắng mưa nhưng chợ Bến Thành  và 12 bức phù điêu với hình ảnh các sản vật quen thuộc vùng quê Nam bộ như bò, heo, ngỗng, cá, nải chuối vẫn tồn tại với thời gian. Chợ Bến Thành là hình ảnh quen thuộc ăn sâu vào trí nhớ bao người hơn trăm năm qua và trở thành biểu tượng của Sài Gòn - TP. Hồ Chí Minh. Và đáng mừng hơn khi chợ Bến Thành dù được xây dựng, sửa chữa lại nhưng vẫn giữ nguyên các bức phù điêu trên các cổng chợ.

Các bức phù điêu đặt trên cửa Nam chợ Bến Thành.

Trong sự nghiệp của mình ông đã sáng tác hàng trăm tác phẩm. Hiện nay được trưng bày, lưu giữ tại Pháp, Bảo tàng Mỹ thuật TP. Hồ Chí Minh, Trường Đại học Bách khoa, chùa Xá Lợi, trụ sở UBND và Bảo tàng tỉnh Đồng Nai, đền thờ Nguyễn Trung Trực ở Rạch Giá… cũng như nhiều bộ sưu tập cá nhân trong và ngoài nước.

Trên 4 thập niên đứng trên bục giảng từ Trường Mỹ nghệ thực hành Biên Hòa (nay là Trường Cao đẳng Mỹ thuật trang trí Đồng Nai) đến Trường vẽ Gia Định (nay là Đại học Mỹ thuật TP. Hồ Chí Minh) họa sĩ, điêu khắc gia Lê Văn Mậu đã hướng dẫn biết bao lớp học sinh, sinh viên... nhiều học trò của ông đã trưởng thành, trở thành những họa sĩ, nhà điêu khắc nổi tiếng, thành đạt, có nhiều tác phẩm công trình mỹ thuật được vinh danh trong và ngoài nước.

Với những cống hiến của mình, họa sĩ Lê Văn Mậu được Nhà nước trao tặng Huy chương Vì sự nghiệp giáo dục cùng nhiều danh hiệu, bằng khen trên lĩnh vực chuyên môn.

Một trong số 12 bức phù điêu đặt ở cổng chợ Bến Thành.

Sau khi rời Trường Đại học Mỹ thuật TP. Hồ Chí Minh về hưu vào năm 1988, những người có dịp chạy xe trên đại lộ Nguyễn Huệ, Phường 8, thị xã Vĩnh Long, tỉnh Cửu Long (cũ) nay là Phường Tân Hạnh, tỉnh Vĩnh Long, thường thấy có một ông già đầu bạc trắng, đeo kính, mặc áo bỏ vào quần, thường đứng ngắm nghía, chăm chút một khu vườn tượng nhỏ đặt ven đường, đó chính là họa sĩ, nhà điêu khắc Lê Văn Mậu. Ông mất ngày 15/3/2003, hưởng thọ 87 tuổi.

Nhắc đến những ngôi trường đào tạo mỹ thuật nổi tiếng mà đến hôm nay có tuổi đời hơn 1 thế kỷ như: 100 năm Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương (1925 - 2025); 122 năm Trường Bá nghệ Biên Hòa (1903 - 2025); 112 năm Trường vẽ Gia Định (1913 - 2025), chúng ta thấy có một điều khá lý thú là 3 ngôi trường nêu trên đều có bóng dáng người họa sĩ, nhà điêu khắc tài hoa đất Vĩnh Long đã theo học và tham gia giảng dạy. Chính ngọn lửa yêu nghề của ông đã lan tỏa, truyền thụ cảm hứng sáng tạo cho những lứa sinh viên Mỹ thuật sau này để cho ra đời những tác phẩm tranh, phù điêu, tượng đài… đạt giá trị về tư tưởng và nghệ thuật, góp phần phát huy các giá trị lịch sử - văn hóa truyền thống và hiện đại, tôn vinh nét đẹp cho đời.

Trần Thắng