Bên chum rượu cần

 

Bản tình ca từ bóng tối không đèn

Ở Tân Quang, rượu cần không chỉ là thức uống. Nó là ký ức, là tiếng cười, là nhịp xòe quanh bếp lửa, và là cả một "pho sử sống" về thời đại xa xưa – cái thời mà điện chưa về, đường bê tông chưa xẻ dọc đồi ngô, chỉ có ánh trăng mờ ảo và tiếng sáo gọi bạn tình ngân nga giữa đại ngàn.

Ngày ấy, Tân Quang là một bản nhỏ nép mình khiêm nhường bên những triền đồi. Khi bóng tối đổ xuống nhanh và sâu, cả bản làng chìm vào sự tĩnh lặng tuyệt đối của núi rừng, chỉ còn le lói ánh lửa bập bùng hắt ra từ kẽ ván nhà sàn.

Ông Hà Văn Khương, một cao niên trong bản, chậm rãi vuốt mái tóc bạc, nhớ lại: “Ngày xưa chưa có điện, đêm xuống là cả bản tối đen như mực. Chỉ có ánh lửa và chum rượu cần làm người ta xích lại gần nhau hơn. Không có rượu cần thì cũng như Tết thiếu tiếng cười vậy. Nó giữ cho người trong bản còn thương còn nhớ đến nhau.”

Sau nghi lễ cúng tổ tiên, khi khói hương còn bảng lảng trên bàn thờ, người Thái cổ bắt đầu "khuôi" rượu. Đó là khoảnh khắc cả không gian như bừng tỉnh. Hương men lá thơm nồng quyện cùng mùi nếp nương mới đồ chín, lan tỏa trong cái rét ngọt đầu xuân.

Chum rượu cần được ủ gần bếp lửa, nơi than hồng âm ỉ suốt đêm. Ánh lửa hắt lên thân chum sành màu nâu thẫm, làm nổi những vệt thời gian loang lổ. Hơi ấm từ bếp khiến men rượu như thức dậy, dậy mùi thơm nức của nếp nương quyện cùng hương lá rừng. Chỉ cần ngồi bên bếp, chưa kịp chạm môi vào cần tre, người ta đã thấy lòng mình mềm ra bởi thứ hương ngai ngái, ngọt dịu ấy.

Người giữ "linh hồn" cho những chum rượu ấy không ai khác chính là những người phụ nữ Thái khéo léo. Từ tháng Chín âm lịch, khi gió thu chớm lạnh, họ đã lặng lẽ vào rừng sâu hái lá. Men rượu là sự tổng hòa của hàng chục loại rễ cây, lá rừng bí truyền, được giã nhuyễn, trộn với bột gạo, nặn thành từng bánh trắng phơi trên nong tre. Thứ men ấy không gây nhức đầu, không làm người ta gục ngã, mà chỉ khiến lòng người thêm rạo rực.

Bà Hà Thị Hiệu, năm nay đã gần bảy mươi, vẫn còn minh mẫn khi nhắc đến chuyện làm men: “Làm men rượu là làm bằng cái tâm. Lá rừng phải hái đúng ngày, phơi đúng nắng. Men không chỉ để ủ rượu, mà còn ủ cả nếp nhà. Con gái trong bản mà biết làm rượu ngon thì đi đâu cũng được quý trọng.”

Nước pha rượu phải là nước từ suối đá trong veo. Sáng sớm, khi sương còn đậu trên vai áo, các mế, các chị lại quẩy đôi quang gánh trĩu nặng từ khe suối về. Nước ấy tinh khiết đến mức nhìn rõ từng viên cuội, được tin là sẽ giữ trọn vẹn cái vị thanh tao của đất trời trong từng ngụm rượu.

Bà Hiệu cười hiền, ánh mắt như còn vương chút sương sớm của những mùa Tết cũ: “Ngày trước, cứ đến giao thừa là bà con lại rủ nhau ra suối. Mỗi người cầm theo một ống luồng to, múc nước đem về pha rượu cần, rửa mặt đón năm mới. Người Thái tin rằng nước ‘trời mới’ trong khoảnh khắc ấy mang theo may lành của đất trời. Ai được uống ngụm nước đầu năm thì cả năm cũng mát lòng, êm ả.”

Bà khẽ thở ra, giọng trầm xuống nhưng vẫn ánh lên niềm vui: “Có năm hạn hán, suối cạn, phải đi xa hơn mới tìm được mạch nước trong. Cực thì có cực, nhưng vui lắm. Vì ai cũng nghĩ, chum rượu ngày Tết mà nhạt đi thì lòng người cũng nhạt theo. Nên dù đường xa, vai nặng, vẫn phải gánh về cho được thứ nước trong nhất, để rượu thơm, để Tết tròn.”

Đêm Tết, tiếng sáo tre vút lên từ bậc cầu thang nhà sàn như một lời mời gọi thiết tha. Những cô gái tuổi mười tám, đôi mươi má hồng rực trong ánh lửa, khẽ bước ra. Họ mang theo sự trưởng thành được mẹ dạy bảo qua cách ủ rượu, giữ lửa bếp. Một cô gái biết làm rượu ngon, chính là bảo chứng cho một "nếp nhà" ấm êm, hạnh phúc.

Ông Khương khẽ cười: “Hồi trẻ, tôi cũng nhờ mấy đêm uống rượu cần mà nên duyên với bà nhà. Uống chung một cần, nói vài câu chuyện, thế là thương nhau lúc nào không hay.”

"Sừng trâu" đong đầy nghĩa tình

Chum rượu đặt giữa sàn, những ống cần tre cắm quanh miệng như những cánh tay nối dài. Ở đây, người ta không uống bằng ly, mà đo bằng sừng trâu. Chiếc sừng trâu mài nhẵn, bóng loáng theo năm tháng, được dùng để rót nước thêm vào chum.

Mỗi lượt sừng trâu đổ xuống là một lời chúc, một tiếng cười, một ánh mắt "phải lòng" nhau. Không ai vội vàng, không ai thúc ép. Men rượu ngấm dần, tiếng sáo hòa cùng tiếng khèn, vòng xòe cứ thế mở rộng. Người già kể chuyện xưa, lớp trẻ nắm tay nhau nhảy múa. Có những mối duyên đã nên vợ nên chồng cũng từ những lần "vô tình" chạm tay nhau bên miệng chum rượu cần đêm ấy.

Tân Quang giờ đã khác. Đường bê tông xẻ dọc đồi ngô, điện lưới sáng choang át cả ánh lửa bập bùng năm cũ. Thanh niên trong bản rời rẫy nương đi làm xa, mang theo cả tiếng sáo gọi bạn tình thưa thớt dần. Thế nhưng, giữa sự hối hả của 'phố trong bản', người Thái ở Thanh Kỳ vẫn giữ một lề lối bất di bất dịch. Nếu người miền xuôi chúc nhau bằng những lon bia vội vã, thì ở đây, họ vẫn chọn cách ngồi lại, cùng uống chung một nguồn nước, cùng hít hà một mùi men lá bí truyền.

Ông Khương trầm ngâm: “Cái mới thì phải có, nhưng nếu bỏ quên chum rượu cần thì buồn lắm. Mình nghèo tiền cũng được, chứ nghèo bản sắc thì không được.”

Những gia đình tự hái lá làm men nay thưa dần. Giữa cuộc sống bận rộn, người ta chọn mua rượu sẵn cho tiện. Thế nhưng, dù tự ủ hay đi mua, chum rượu cần vẫn là thứ không thể thiếu trong Tết của người Thái. Mọi người vẫn giữ lề lối ngồi quây quần, cùng hút chung một cần rượu để sẻ chia cái tình bản làng.

Anh Hà Văn Toàn, Bí thư chi bộ thôn, cười hiền: “Giờ con cháu đi làm xa nhiều, quanh năm mới về đủ mặt dịp Tết. Nhưng cứ đặt chum rượu cần giữa nhà là thấy ấm lên ngay. Ngồi quây quần, mỗi người một cần, uống một ngụm thôi cũng nghe như mùi nếp nương quê mình còn đó. Chum rượu không chỉ để uống. Nó giữ cho anh em, họ hàng còn ngồi lại với nhau. Còn chum rượu là còn cái tình trong bản.”

Vượt qua những biến động của thời cuộc, chum rượu cần vẫn ở đó, như một “điểm hẹn” của các thế hệ. Người già tìm lại ký ức, trẻ nhỏ học cách yêu nếp nhà, còn những người con xa quê thấy lòng mình ấm lại khi trở về. Vị nếp nương không chỉ thấm đầu cần tre, mà còn giữ sợi dây gắn kết giữa những người trong bản.

Dẫu hôm nay tiếng loa máy có thể lấn át tiếng khèn, ánh điện có thể thay thế ánh lửa, nhưng khi đầu cần chạm vào môi, khi vị rượu thanh ngọt thấm vào lòng, mọi khoảng cách giữa hiện đại và truyền thống dường như xóa nhòa.

Chum rượu cần trong những ngày Tết ở thôn Tân Quang không đơn thuần là một thức uống truyền thống. Nó là biểu tượng của sự gắn kết, là "chứng nhân" cho những mối tình vùng cao và là điểm tựa tâm hồn của người Thái. Giữa bao đổi thay của cuộc đời, hương men lá vẫn lặng lẽ được chắt chiu từ tháng Chín, từ dòng nước suối đá trong veo, để mỗi độ xuân về, người ta lại được say – một cơn say của nghĩa tình, của nguồn cội.

Giữa đêm xuân thanh vắng, bên chum rượu cần nồng đượm, những khuôn mặt lại ửng hồng và lời nói bỗng hóa thành lời ca. Cứ thế, mạch ngầm văn hóa ấy vẫn chảy mãi, bền bỉ như dòng suối đá, nuôi dưỡng tâm hồn người Thái qua bao mùa nắng rẫy mưa rừng.

Hà Khải