Từng được xem là “vựa lúa” lớn nhất cả nước với hơn một nửa sản lượng lúa và trên 90% lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam, đồng bằng sông Cửu Long nay đang bước vào giai đoạn chuyển đổi mạnh mẽ khi mô hình tăng trưởng dựa chủ yếu vào cây lúa bộc lộ nhiều hạn chế. Hiệu quả kinh tế thấp, tài nguyên suy giảm cùng áp lực biến đổi khí hậu đang buộc khu vực này phải tái cấu trúc nông nghiệp theo hướng bền vững và linh hoạt hơn.
Những năm gần đây, xu hướng giảm diện tích lúa, tăng tỷ trọng thủy sản và cây ăn trái ngày càng rõ nét. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, xuất khẩu thủy sản của khu vực trong năm 2025 đạt khoảng 9 tỷ USD, tiếp tục giữ vai trò ngành hàng chủ lực. Trong khi đó, nhiều loại trái cây như sầu riêng, xoài, chuối cũng mở rộng đáng kể thị trường xuất khẩu, góp phần nâng giá trị sản xuất nông nghiệp toàn vùng.
Quá trình chuyển đổi diễn ra mạnh ở nhiều địa phương. Tại các tỉnh ven biển như Cà Mau, Sóc Trăng, mô hình tôm - lúa được mở rộng nhằm tận dụng điều kiện nước lợ và giảm rủi ro do xâm nhập mặn. Ở những vùng nước ngọt như Đồng Tháp hay Vĩnh Long, nhiều diện tích lúa được chuyển sang trồng cây ăn trái kết hợp du lịch nông nghiệp, giúp nâng thu nhập và đa dạng hóa sinh kế cho người dân.
Song song với việc chuyển đổi cơ cấu sản xuất, Đề án phát triển bền vững 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp đến năm 2030 cũng được xem là bước đi chiến lược của vùng. Mục tiêu của đề án không phải mở rộng diện tích mà tập trung nâng chất lượng, giảm chi phí, giảm phát thải để gia tăng giá trị trên từng đơn vị canh tác.
Các mô hình nông nghiệp theo tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP hay sản xuất hữu cơ cũng được thúc đẩy nhằm đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe từ thị trường xuất khẩu. Việc tham gia nhiều hiệp định thương mại tự do khiến ngành nông nghiệp phải chuyển mạnh sang hướng minh bạch, truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững hơn.
Trong khi đó, biến đổi khí hậu đang trở thành yếu tố tác động trực tiếp tới cấu trúc sản xuất của toàn vùng. Xâm nhập mặn, hạn hán, thiếu nước ngọt, sạt lở bờ sông và sụt lún đất xuất hiện với tần suất ngày càng dày hơn, đặc biệt tại các tỉnh ven biển như Tiền Giang, Bến Tre, Trà Vinh, Sóc Trăng, Bạc Liêu và Cà Mau.
Thực tế này buộc nhiều địa phương phải điều chỉnh lịch thời vụ, thay đổi cơ cấu cây trồng và phát triển các mô hình thích ứng như nuôi thủy sản nước lợ, tôm - lúa hay trồng cây chịu mặn. Đồng thời, hệ thống thủy lợi, công trình kiểm soát mặn và trữ nước ngọt cũng được đầu tư nhằm hỗ trợ quá trình chuyển đổi.
Tại nhiều hội nghị phát triển vùng, Chính phủ đã nhiều lần nhấn mạnh định hướng phát triển đồng bằng sông Cửu Long theo tinh thần “thuận thiên”, tức thích ứng với tự nhiên thay vì cố gắng can thiệp để thay đổi điều kiện tự nhiên. Cách tiếp cận này đòi hỏi quá trình tái cấu trúc toàn diện từ quy hoạch, hạ tầng đến phương thức sản xuất.
Hiện đồng bằng sông Cửu Long chiếm khoảng 12,8% diện tích và gần 18% dân số cả nước, đồng thời đóng góp khoảng 95% lượng gạo xuất khẩu, 60% thủy sản và 65% sản lượng trái cây xuất khẩu của Việt Nam. Vì vậy, việc tìm ra các giải pháp phát triển bền vững, thích ứng hiệu quả với biến đổi khí hậu không chỉ mang ý nghĩa kinh tế mà còn liên quan trực tiếp tới sinh kế của hàng triệu người dân trong vùng.